पञ्चभ्यः तत्त्वेभ्यः आपः श्रेष्ठतमाः इति प्रसिद्धम्। तासु अपि एषा सर्वोत्तमा—इमं कुम्भं गृहाणेति महादेवः उक्तवान्। या कापि आपः अत्र रम्या पुण्या पावनी च, तस्याः स्पर्शनेन, स्मरणेन, दर्शनाद्वा ब्रह्मन्, त्वं पापात् विमुक्तो भविष्यसि। एवं उक्त्वा महादेवः मम कुम्भं दत्तवान्। तदा समस्तदेवगणाः भक्त्या देवदेवं प्रार्थयन्तः, महानन्दं जयशब्दं च अकुर्वन्। देवोत्सवे तु अजो मातुः पादौ दृष्ट्वा पापं प्राप्तवान्; तदा तस्य करुणया पितरि, पुण्यदायिनी गङ्गा, पुण्यकुम्भनिवासिनी, केवलं स्मरणेन दत्ता। ततः ब्रह्मन्, त्वं पृच्छसि—"भगवन्, या देवी कुम्भनिवासिनी, सा तव पुण्यं वर्धयति; सा कथं मर्त्यलोके समागता, विस्तारतः कथय।" पूर्वं बलिः नाम महादानवः, देवशत्रूणाम् अजितः, धर्मेण कीर्त्या च प्रजापालनं कृत्वा त्रिभुवनं शासितवान्। स गुरुभक्त्या, सत्येन, बलवत्ता, शक्त्या, दानशीलता, क्षमया च त्रिषु लोकेषु तुल्यः नासीत्। तस्य समृद्धिं दृष्ट्वा देवाः चिन्तितवन्तः—"कथं बलिं जेष्यामः?" इति। बलिना त्रैलोक्ये शासिते, सर्वदोषरहिते, न शत्रवः, न रोगाः, नापदः कापि। न तत्र अनावृष्टिः, नाधर्मः, नास्तिकवादः, न दुष्टः जनः; स्वप्नेऽपि तादृशं न दृष्टम्। तस्य गर्विताः बाणाः भग्नाः, कीर्तिखड्गः च छिन्नः; देवाः तस्याज्ञया शक्त्या च आहताङ्गाः शान्तिं न लब्धवन्तः। ततः ते द्वेषं परित्यज्य, सह विचार्य, तस्य तेजसा दग्धाङ्गाः, विष्णुम् अगच्छन्। "वयं क्लिष्टाः, शक्तिहीनाः स्मः, शङ्खचक्रगदाधर! त्वमेव नः कृते शस्त्राणि धारयसि। त्वयि प्रभौ, जगन्नाथ, कथं वयं दुःखं प्राप्नुमः? यदि वाक् त्वां वन्दते, कथं दानवं वन्देत? मनसा, कर्मणा, वाचा च त्वयि एव शरणं गतम्; तव पादौ शरणं प्राप्य, कथं दानवं वन्देम? यज्ञैः त्वां पूजयामः, वाक्भिः त्वां स्तौमः, अच्युत; त्वयि भक्ताः सन्तः, कथं दानवं वन्देम? इन्द्रमुख्याः देवाः सदा तव शक्तौ स्थिताः; त्वया दत्तं पदं प्राप्ताः, कथं दानवं वन्देम? त्वं ब्रह्मरूपेण सृष्टा, विष्णुरूपेण पालयसि, रुद्रशक्त्या हंसि; कथं दानवं वन्देम? ऐश्वर्यं लोके कारणम्; शक्तिहीनस्य किम्? राज्यविहीनाः, देवेश, कथं दानवं वन्देम? त्वं अनादिः, जगतां धारकः; अनन्तः, विश्वगुरुः; कथं ससीम्नः शत्रुं दानवं वन्देम? तव शक्त्या वर्धिताः, तव वीर्येण त्रिलोक्यं जित्वा, स्थिराः स्याम, देवेश; कथं दानवं वन्देम?" एवं श्रुत्वा, दैत्यारिः सर्वान् अमरान् उद्दिश्य, देवकार्यार्थं वचनम् उक्तवान्—"स बलिर्दैत्यो मम भक्तः; देवैर्दानवैर्वा न हन्तव्यः। यथा यूयं मया पुष्यध्वे, एवं स अपि मया पोषितः। युद्धं विना, देवाः, मन्त्रेण बलिं बद्ध्वा, हत्वा च, स्वर्गं दास्ये।" "एवं अस्तु" इति उक्त्वा देवगणाः स्वर्गं प्रतिनिवृत्ताः; श्रीमन् देवेशः अदितेः गर्भं प्रविष्टवान्। तस्य जन्मनि महोत्सवः जातः; वामनः स जातः, ब्रह्मन्, यज्ञेश्वरः, यज्ञपुरुषः। एतस्मिन्नेव काले, ब्रह्मन्, बलिः बलवान्, अश्वमेधाय दिक्षितः, श्रेष्ठैः ऋषिभिः सेवितः। तस्य पुरोहितः शुक्रः, वेदवेदाङ्गविद्, यज्ञे उपस्थितः। हविर्भागार्थं, शुक्रः, ऋत्विजां श्रेष्ठः, देवगन्धर्वनागैः परिवृतः, यज्ञे स्थितः। "दातव्यं, भोक्तव्यं, पृथक् पूज्यं सम्पूर्णतया" इति वाक्यं पुनः पुनः प्रवर्तते। क्रमेण वामनः सामगान् गायन् तत्र आगतः; वामनः, दीप्तकुण्डलधारी, यज्ञमण्डलं प्रविष्टवान्। भार्गवः, वामनं दृष्ट्वा, तं यज्ञं स्तुत्वा, वामनं ब्रह्मरूपिणं, दैत्यारिं, विज्ञाय। यं यज्ञतपःफलदं, दैत्यनाशनं च, जानन् भार्गवः शीघ्रं तेजसा दीप्तं राजानं उक्तवान्। "स कर्तव्येन क्षत्रियाणां विजेता, भक्त्या धनदः; बली, बलिनां श्रेष्ठः, पत्नीसमेतः यज्ञे दिक्षितः।" शुक्रः, भृगूत्तमः, परमबुद्धिमान्, तं यज्ञपुरुषं ध्यात्वा पृथक् हविर्ददातं वचनम् उक्तवान्— "यो ब्राह्मणः वामनरूपेण तव यज्ञे आगतः, स न ब्राह्मणः, हे बले; स यज्ञेशः, यज्ञधारकः। बालः कश्चन त्वत्तः याचते, निश्चितं देवार्थम्; मया सह मन्त्रयित्वा, प्रभो, ततो दातव्यं।" बलिः, रिपुसूदनः, भार्गवं पुरोहितं प्रत्युवाच—"धन्योऽहं, यज्ञेशः स्वयम् मम गृहे आगतः; आगत्य याचते, किं चिन्तनीयम्?" इति। एवं उक्त्वा, सः पत्नीं शुक्रं च पुरोहितं च सहित्य, अदितेः पुत्रं वामनं, श्रेष्ठं ब्राह्मणं, यत्र स्थितः, तत्र गतः।