शाश्वतः स वै विष्णुः नानाप्रदेशेषु पूजनं कृतवान्। तत्र वेदाः स्वगुह्यैः सह गानं हासं च कृतवन्तः। सर्वाः अप्सरसः नृत्यं चक्रुः, गन्धर्वकिन्नराः गानम् अकुर्वन्। मैनाकः ऋषिसत्तमः तण्डुलान् धारयामास। शुभमङ्गलाचरणं अन्तःपुरे सम्पन्नम्, तत्र दिव्यदम्पती वेदिम् उपविश्य स्थितौ। ततः सम्यगग्निं शिलां च स्थाप्य, विधिपूर्वकं तण्डुलान् अर्प्य, ते सम्यक्परिक्रमा अकुर्वन्। शिलास्पर्शात् देवीचरणाङ्गुष्ठः शम्भुना स्पृष्टः, विष्णुना प्रेरितः, दक्षिणपादः अपि तेन स्पृष्टः। अहं च तस्मिन् समये हरस्य समीपे हविर्दानं कुर्वन्, तस्याः अङ्गुष्ठं दृष्ट्वा, चित्तविक्षेपात् शुक्रं मम स्रवितम्। लज्जया मलिनः सन्, पतितं शुक्रं पद्मेन निष्पीड्य, तस्मात् सूक्ष्मात् निष्पीडितात् शुक्रात् वालखिल्याः ऋषयः जाताः। ततः तत्र महान् शब्दः देवेषु निर्घोषितः, लज्जया विगलितः अहं तस्मात् आसनात् निर्गतः। देवसंघः मौनं कृत्वा दृष्ट्वा, महादेवः मां निर्गच्छन्तं विलोक्य, नन्दिनं प्रत्युवाच— "ब्रह्माणं आह्वय, एषः पापात् विमुक्तो भविष्यति। यद्यपि कश्चित् किञ्चिदपि कुर्यात्, साधवः करुणया क्षन्ति; ज्ञानी अपि विषयैः मोहिताः भवन्ति—एषा लोके रीतिरेव।" इत्युक्त्वा, भगवाञ्छिवः उमया सह, मयि करुणां कृत्वा, लोकानां हिताय, तद्विधिं कृतवान्। "पातकिनां पापमोचनाय, पृथिवी जलरूपा भविष्यति," इति निश्चित्य, भगवाञ्छिवः तयोः उत्तमं सारं समाहृत्य, पृथिवीं कुम्भरूपां कृत्वा, तत्र जलं स्थाप्य, पवमानादिभिः मन्त्रैः तद् विशुद्धं कृतवान्। तत्र स त्रैलोक्यपावनीं शक्तिं स्मृत्वा, पापनाशिनीं, स लोकनाथः माम् उवाच—"एषः कुम्भः गृह्यताम्।" "आपः देव्यमातरः, पृथिवी चापरा माता; उभे सृष्टिस्थितिलयकारिण्यः। अत्र धर्मः, अत्र नित्ययज्ञः; अत्र भोगमोक्षौ, स्थावरजङ्गमं च सर्वम्। स्मरणेन मनसः पापं नश्यति; वाचा वाङ्मयपापं; स्नानेन, पानं वा, लेपनं वा, कायिकपापं अपि नश्यति। एष एव लोके अमृतम्; नान्यत् किञ्चित् शुद्धतरम्। मया विशुद्धं कृतम्, ब्रह्मन्—एषः कुम्भः गृह्यताम्।" "यः कश्चित् अत्र आपः स्मरति, पठति वा, स सर्वान् कामान् आप्नोति—एषः कुम्भः गृह्यताम्। पञ्चभ्यः महाभूतानाम् अप्सु श्रेष्ठता कथिता; तासु एषा उत्तमा—एषः कुम्भः गृह्यताम्। यदत्र आपः रम्यं, पुण्यं, पावनं च, तस्य स्पर्शात्, स्मरणात्, दर्शनात् च, ब्रह्मन्, पापात् विमुक्तो भविष्यसि।" एवं उक्त्वा, महादेवः मम कुम्भं दत्तवान्। ततः सर्वे देवानां गणाः भक्त्या देवेशं प्रार्थयन्तः, महोत्सवेन हर्षं जयध्वनिं च अकुर्वन्। देवोत्सवे, अजः स्वमातरः पादौ दृष्ट्वा पापं अगमत्; तदा तस्य पितरः करुणया, तस्मै पुण्यां गङ्गां, पुण्यकुम्भनिवासिनीं, केवलं स्मरणेन, दत्तवान्। नारद, या देवी कुम्भे वसति, सा तव पुण्यं वर्धयति; सा कथं मर्त्यलोके आगता इति विस्तारतः कथयामि। बलीति नाम महादैत्यः आसीत्, यो देवैरजय्यः, धर्मेण, कीर्त्या, प्रजापालनैः च त्रैलोक्ये राज्यम् अकरोत्। सः गुरुसेवया, सत्येन, बलप्रभावैः, दानक्षमा गुणैः च, त्रिषु लोकेषु अनुत्तमः आसीत्। तस्य वर्धमानं ऐश्वर्यं दृष्ट्वा, देवाः चिन्तितवन्तः—"कथं वयं बलिं जयेम?" स त्रैलोक्यं शूलरहितं शासन्, न शत्रवः, न रोगाः, नापि आपदः। न कदापि अनावृष्टिः, नाधर्मः, नास्तिकवादः, नापि दुष्टः; स्वप्नेऽपि तादृशं न दृष्टम् यदा बली राज्यं अकरोत्। तस्य गर्विताः शराः भग्नाः, कीर्तिखड्गः विदलितः; देवाः, तस्याज्ञया तेजसा च, विह्वलिताङ्गाः, न शान्तिम् अलभन्त। ततः ते अमर्षं त्यक्त्वा, समवेत्य मन्त्रयन्तः, तस्य तेजसा दग्धाङ्गाः, विष्णुम् उपगच्छन्, दुःखार्ताः। "वयं पीडिताः, बलहीनाः, शङ्खचक्रगदाधर! नः कृते सदा आयुधानि धारयसि। त्वं जगन्नाथः, कथं वयं दुःखम् अनुभवामः? यद्यपि वचः त्वाम् नमति, कथं तद् दैत्यं नमेत्? मनसा, कर्मणा, वाचा च, त्वयि एव शरणं गतम्; तव पादौ शरणं प्राप्य, कथं दैत्यं नमेम? यज्ञैः त्वां पूजयामः, स्तवैः त्वां स्तौमः, अच्युत; त्वयि भक्ताः, कथं दैत्यं नमेम? "इन्द्रमुख्याः देवाः सदा तव शक्त्याश्रयाः; त्वया प्रदत्तं पदं प्राप्य, कथं दैत्यं नमेम? त्वं ब्रह्मरूपेण सृष्टिकर्ता, विष्णुरूपेण पालयिता, रुद्रशक्त्या संहारकर्ता; कथं दैत्यं नमेम? ऐश्वर्यम् लोके कारणम्; शक्तिहीनस्य किं प्रयोजनम्? राज्यच्युताः, देवेश, कथं दैत्यं नमेम? त्वं अनादिः, जगद्धाता; अनन्तः, विश्वगुरुः; कथं सीमितं शत्रुं दैत्यं नमेम?" एवं देवैः प्रार्थितः विष्णुः तेषां दुःखं शमयितुं, उपायं चिन्तयामास।