भगवतः विवस्वतः तेजसा अधिकेन युक्तं रूपं न प्रकाशते स्म; तस्य सहनं न शक्ता सञ्ज्ञा तदा तृणवनान्तरे विचरन्ती दृष्टा। तदा तमुवाच—"गोपां पालयन्! त्वं स्वदारां धर्मपथगां, स्तुत्यां योगबलसम्पन्नां, योगेनैव द्रक्ष्यसि। यद्येतत्ते रोचते मम च अनुमोदितं, तर्हि तव प्रीतये रूपं निर्मास्येऽद्य, रिपूनां दमन!" इत्युक्ते तेन अनुमते तवष्टा, मर्तण्डविवस्वतः कृते, तं चक्रे स्थाप्य, तेजः संहरन् द्विजोत्तमाः, तस्य तेजो न्यूनं कृतवान्। ततः स तस्य तेजसा संकुचिता दीप्तिरूपो बभूव, पूर्वात् सुन्दरतरः, शोभायाम् अधिकः। योगमाश्रित्य तदा सः स्वदारं वडवां दृष्टवान्, या सर्वभूतैः दुर्लङ्घ्या, स्वतेजसा तपसा च। तां मुनयः दृष्टवन्तो भयशून्यां, वडवारूपिणीं विचरन्तीं; भगवानपि हयस्वरूपेण तस्याः मुखमुपाजगाम। सा तु संयोगमनिच्छन्ती, अन्यपुरुषाशङ्कया, विवस्वतः शुक्रं नासाभ्यां ससर्ज। तस्मात् तौ अश्विनौ जातौ, श्रेष्ठौ वैद्येषु, नासत्यदस्राभ्यां विख्यातौ, अश्विनौ स्मृतौ। तौ मर्तण्डस्य पुत्रौ, अष्टमस्य प्रजापतेः; भास्करः तां ताभ्यां रम्यरूपेण प्रादर्शयत्। पतिं दृष्ट्वा तुष्टा सा, मुनिश्रेष्ठ; यमस्तु तेन कर्मणा मनसा क्लिष्टः सन्तप्तः। धर्मराजः तु तान् प्राणिनः धर्मेण तुष्टवान्; तेन पुण्यकर्मणा परमं तेजः प्राप। सः पितृणां पतित्वं, लोकपालत्वं च प्राप; सावरिणः सुतः मनुः प्रजापतित्वं तपसा समृद्धं प्राप। यदा स कालः आगच्छति, तदा स सावरिणिर्मनुः भविष्यति; अद्यापि सः मेरुशिखरे तपस्यति। तस्य भ्राता शनैश्चरः ग्रहत्वं प्राप्तः; तवष्टा च तेजसा विष्णोः चक्रं निर्मितवान्। तदस्त्रं दैत्यविनाशाय युद्धेऽप्रतिकम्प्यं निर्मितम्; तस्य कनिष्ठा कन्या यमी नाम्ना ख्याता। सा यमुनानदी जाता, पुण्या, सर्वनदीषु श्रेष्ठा; स एव लोके मनुः, सावरिणिरिति च प्रसिद्धः। तस्य द्वितीयः पुत्रः शनैश्चरः अपि ग्रहत्वं प्राप्तः, सर्वलोकैः पूजितः। एषा देवोत्पत्तिकथा श्रोतृणां दुःखहरिणी, कीर्तिवर्धिनी च। मनोरपि वैवस्वतस्य नव पुत्राः अभवन्, स्वसमाः—इक्ष्वाकुः, नाभागः, धृष्टः, शर्याती च। षष्ठः नारीष्यन्तः, सप्तमौ प्रम्शुः ऋष्टश्च, करूषः, पृषध्रः च—एते नव। स मनुः, प्राज्ञः प्रजापतिः, सुतकामः सन्, प्राचीनकाले मित्रावरुणयोः यज्ञं चकार। पुत्रा बहवः न जाताः सन्तः, तस्मिन् यज्ञे प्रवृत्ते, मित्रावरुणयोः भागे हविः समर्पितम्; तदा दिव्यवस्त्राभरणधारिणी कन्या प्रादुर्बभूव। सा दिव्यरूपिणी, इला नाम्ना श्रूयते; स तां मनुः दण्डधरः "इले" इति संबोधितवान्। स उवाच—"मम अनुगम्यतां, भद्रे"। इला तं प्रजापतिं, पुत्रकामं, धर्म्यं वचनमब्रवीत्—"मित्रावरुणयोः भागात् जातास्मि, वाग्मिनां श्रेष्ठ; ताभ्यां यास्यामि, मां धर्मत्याजिनीं मा कुरु"। एवं उक्त्वा, सुस्मिता इला, मनुं देवमनुज्ञाप्य, मित्रावरुणयोः समीपं गत्वा, कृताञ्जलिः उवाच— "भवद्भ्यां जातास्मि, किं करवाणि? मनुः अपि मामुक्तवान्—'ममानुगम्यतां'।" तदनन्तरं मित्रावरुणौ, द्विजश्रेष्ठौ, तां धर्मिष्ठां इलां प्रीत्यादूचतुः—"तव धर्मेण, विनयेन, दमेन, सत्येन च, शुभलक्षिणि, तुष्टौ स्मः। महाभागे, त्वं अस्माकं कृते कन्या प्रसिद्धा भविष्यसि। तथैव मनोः वंशवृद्धये पुत्रोऽपि भविष्यसि, त्रिषु लोकेषु सुद्युम्न इति विख्यातो भविष्यसि।" "स जगति प्रियः, धर्मिष्ठः, मनोर्वंशवर्धनः भविष्यसि" इति श्रुत्वा, सा पितुः समीपात् निर्गता। बुधस्य सोमपुत्रस्य मिलित्वा, तेन सह संयोगे निमन्त्रिता; तस्मात् बुधात्, द्विजश्रेष्ठाः, पुरूरवा नाम पुत्रः उत्पन्नः। तं प्रसूत्या, इला सुद्युम्नः अभवत्; सुद्युम्नस्य त्रयः धर्मिष्ठाः पुत्राः अभवन्—उत्कलः, गयः, विनताश्वश्च। उत्कलानां उत्कलाः वंशजाः, पश्चिम्याः विनताश्वस्य सन्ततिः। पूर्वदेशः उत्कलस्य, गयस्य गयाः सन्ततयः। मनुः शत्रुसूदनः दिवाकरे प्रविष्टः सन्, पुनः पृथिवीं दशभागशः क्षत्रियाणां व्यभजत्; ज्येष्ठपुत्रः इक्ष्वाकुः मध्यदेशं प्राप। सुद्युम्नः कन्याभूतः सन्, तद्राज्यं न प्राप; वसिष्ठवाक्येन महात्मा प्रतिष्ठाने निवसत्। इति श्रीब्रह्माण्डपुराणे देवोत्पत्तिकथा पुण्या, धर्म्या, कीर्तिदायिनी च विस्तरेण कथिता।