दिव्येषु प्रदेशेषु महर्षयः तपः समास्थाय तैः तपसा च देवशक्त्या तीर्याणि अपि ऋषिसंप्रवृत्तानि अभवन्। स्वार्थाय, मोक्षाय, पूजार्थं, श्रेयसे, स्वलाभाय, कीर्तिलाभाय वा—एवं विविधहेतुभिः तीर्याणि स्थाप्यन्ते। मानुषैः स्थापितानि तु मानुषतीर्याणि इति कथ्यन्ते, हे नारद, एवं चतुर्विधानि तीर्याणि सञ्जातानि सन्ति। कश्चन न जानाति तेषां भेदं, त्वं तु श्रोतुं योग्यः, हे नारद। बहवः स्वात्मानं पण्डितं मन्यन्ते, शृण्वन्ति च वदन्ति च, किन्तु गुणवान् एव श्रोतुं वक्तुं वा जानाति। अहं तेषां स्वरूपं भेदं च श्रोतुमिच्छामि; तद् शृण्वतः सर्वपापविमुक्तिः स्यादिति न संशयः। कृतयुगादौ अन्यः कोऽपि उपायः नासीत्, तीर्यसेवायाः सेवया अल्पेन प्रयत्नेन काम्यफलप्राप्तिः अभवत्। त्वत्तुल्यः वक्ता ज्ञाता वा नास्ति, हे ब्रह्मन्, त्वं विष्णुनाभिकमले जातः ज्येष्ठतमः। विन्ध्यस्य दक्षिणे गदावरी, भीमरथी, तुङ्गभद्रा, वेणिका, तापी, पयोष्णी च विख्याताः। हिमालये भागीरथी, नर्मदा, यमुना, सरस्वती, विशोका, वितस्ता च स्थिताः। एताः नद्यः पुण्यतमाः दिव्यतीर्याणि इति कीर्तिताः; गया, कोल्लासुर, वृत्र, त्रिपुर, तथा अन्धक इत्यादीनि तीर्याणि अपि सन्ति। हयमूर्धा, लवण, नमुचि, श्रृंगक, यम, पातालकेतु, मय, पुष्कर—एतेन असुराणां तीर्याणि शुभाशुभानि परिवेष्टितानि। प्रभास, भार्गव, अगस्त्य, नरनारायण, वसिष्ठ, भरद्वाज, गौतम, कश्यप, मनु—एते ऋषयः स्वैः तपोबलैः तीर्याणि पावनानि कृतवन्तः। अम्बरीष, हरिश्चन्द्र, मान्धातृ, मनु, कुरु, कनखल, भद्राश्व, सगर, अश्वयूप, नचिकेत, वृषाकपि, अरिंदम—एते च अन्ये च नराः पुण्यतीर्याणि स्थापयामासुः। कीर्त्यर्थं, फलार्थं, श्रेयसे चैतानि स्थापिता, हे नारद; दिव्यानि तु तीर्याणि स्वयम्भूतानि त्रिषु लोकेषु बहुधा सन्ति, तानि पुण्यतीर्याणि इति कथ्यन्ते। एष तीर्यविभागः मया उक्तः। अथ त्रिदेवतार्पितं तीर्यं सर्वेषां श्रेष्ठम् इति स्मृतम्; तस्य विविधरूपाणि विस्तारतः वद। यावत् तानि तीर्याणि अन्यानि सन्ति, यावत् तानि पुण्यस्थानानि तिष्ठन्ति, यावत् यज्ञादिकं क्रियते, तावत् त्रिमूर्तिदर्शनं न भवति। गङ्गा सर्वनदीषु श्रेष्ठा, सर्वकामदायिनी; सा त्रिमूर्तिस्वरूपा, हे मुनिश्रेष्ठ, तस्याः उत्पत्तिं शृणु। दशसहस्रवर्षेभ्यः पूर्वं, देवकार्ये संप्रवृत्ते, तारकः मम वरप्रभावात् अतीव दर्पयुक्तः अभवत्। तेन महात्मना सुरेन्द्रियं बलात् हृतम्; तदा देवा इन्द्रमुख्याः शरणं प्रपेदिरे। ते सर्वे देवाः कृताञ्जलयः क्षीरसागरे शेषशायिनं विष्णुं जगद्भर्तारं प्रपन्नाः, एकचित्तेन तम् उचुः। "त्वं लोकपालकः, प्रभुः, देववैभववर्धनः, सर्वाधिपः, जगदुत्पत्तिस्थितिलयकारणम्, त्रिवेदमूर्ति—त्वाम् नमामः। त्वमेव लोकरचनाकारः, असुरविनाशकः, विश्वेश्वरः; त्वमेव सृष्टिस्थितिसंहारकारणं, सर्वव्यापिन्। त्रिषु लोकेषु देहिनां, आपद्भिः पीडितानां, त्वदन्यः नास्ति त्राता, हे पद्मनाभ; त्वदन्यः त्रिविधदुःखात् शरण्यः नास्ति। त्वमेव जगतः पिता माता च, हे विष्णो, सेवया सुलभः; अनुग्रहम् कुरु, प्रभो, महाभयात् त्रायस्व; त्वदन्यः को दुःखं निवारयति? त्वं आदि-कर्ता, वराह, मत्स्य, कूर्मादिरूपेण, विपत्तौ नः पालयसि। देवानां ऐश्वर्यं नष्टम्, भार्याश्च हृताः, स्थानानि च गतानि; हे प्रभो, शरण्येषु अस्मासु किमर्थं न पालयसि, हे हरि?" इति। तदा श्रीपतिः शेषशायी भगवान् उवाच—"किमर्थं भयम्? निर्विशङ्कं कारणं वद" इति। तदा तारकवधस्य वृत्तान्तं तं श्रीपतये न्यवेदयन्। "तारकस्य भीषणं रोमाञ्चकरं भयम् अस्मान् गृहीतम्; न युद्धेन, न तपसा, न शापेन वयं तं हन्तुं समर्थाः। दशाहानन्तरं जातः बालः तस्य वधं करिष्यति; अतः अन्यः उपायः न विचिन्त्यताम्।" पुनः नारायणः उवाच—"मम महाबलत्वं नास्ति, न मम प्रभोः, न देवतानां तस्मात् वधः स्यात्। यदि महाबलसम्पन्नः बालः ईश्वरात् जायेत, तदा स तारकः नश्येत्। तस्मात् सर्वे वयं मुनिभिः सह पत्न्यर्थे प्रयत्नं कुर्याम; श्रेष्ठः प्रयत्नः महाबलिभिः कर्तव्यः।" "एवं अस्तु" इति कृत्वा सर्वे देवा रत्नशोभितं हिमवन्तं पर्वतम् अगच्छन्, तस्य प्रिया मेना च सह। तत्र सर्वे शैलराजं तस्य भार्यां च प्रोचुः— "दक्षतनया, जगन्माता, सा शक्तिः या पर्वते वसति—बुद्धिः, ज्ञानं, धृति, प्रज्ञा, लज्जा, पुष्टिः, सरस्वती च— सा विविधरूपा लोके स्थित्वा लोकान् पावयन्ती, देवकार्यसिद्ध्यर्थं भवद्भ्यां गर्भं प्रविश्य जन्म लप्स्यते। सा जाता जगन्माता भविष्यति, शम्भोः पत्नी भविष्यति, अस्माकं च भवद्भ्यां च रक्षिका स्यात्।" एवं देववचनैः प्रमुदितः हिमवान्, उत्साहयुक्ता मेना च, उभौ "एवं भवतु" इत्युक्त्वा अनुमोदितवन्तौ।