स्वर्गे, पृथिव्यां, पाताले चतुर्विधानि तीर्थानि सन्ति, हे मुनिश्रेष्ठ—दैवम्, असुरम्, रक्तवर्णं च, तथा मानुषम्। त्रिषु लोकेषु मानुषाणां तीर्थानि देवैः सह पूज्यन्ते, तेषु च मुनिभिः स्थापितं तीर्थं परमं स्मृतम्। मुनिभ्यश्च तीर्थेभ्यश्च असुराणि तीर्थानि जायन्ते, यानि महत् पुण्यं ददाति; तेषामपि मध्ये दैवं तीर्थं सर्वकामफलप्रदं भवति। यत् ब्रह्मणा विष्णुना शिवेन च स्थापितं तद् दैवं स्मृतम्; एतेभ्यः त्रिभ्यः अन्यत् किमपि न विद्यते। त्रिष्वपि लोकेषु तीर्थं शुद्धतमं कथ्यते; तेषु च जम्बूद्वीपे तीर्थं पुण्यगुणैः प्रसिद्धम्। जम्बूद्वीपे भारतवर्षं तीर्थं त्रैलोक्यविख्यातम्, यत् कर्मभूमिः स्यात्, तस्मात् तीर्थसंज्ञा तत्र वर्तते। तत्रैव मया उक्तानि तीर्थानि, ये हिमालयविन्ध्ययोर्मध्ये सन्ति, तथा दिव्यप्रभवाः षड् नद्यः। तथैव देवसम्भूताः नद्यः दक्षिणसागरो विन्ध्यश्च मध्ये, एता द्वादश नद्यः श्रेयस्कराः कथ्यन्ते। भारतवर्षः पुण्यभूमिः, देवैः पूजिता कर्मभूमिश्च, तस्मात् सा ख्यातिम् आप्नोति। मुनिप्रभवाणि तीर्थानि देवोत्पन्नानि च, केषुचित् स्थानेषु असुरैः अधिगृहीतानि; तानि असुराणि तीर्थानि इति कथ्यन्ते। दैवेषु स्थलेषु महर्षयः तपः कुर्वन्ति; तेषां तपसा च दैवशक्त्या मुनिप्रभवाणि तीर्थानि अपि दैवत्वं यान्ति। स्वस्य हिताय, मोक्षाय, पूजार्थं, श्रेयसे, लाभाय, कीर्त्यर्थं वा, ये मानवैः स्थापितानि तीर्थानि, तानि मानुषाणि तीर्थानि कथ्यन्ते। एवं, हे नारद, चतुर्विधं तीर्थविभागः अस्ति। कोऽपि न जानाति तेषां भेदम्; त्वं तद् श्रोतुम् अर्हसि। बहवः आत्मानं पण्डितान् मन्यन्ते, शृण्वन्ति च वदन्ति च, किन्तु सत्त्वशीलः एव तद् यथावत् वक्तुं श्रोतुं वा शक्नोति। एषां स्वरूपं भेदांश्च श्रोतुम् इच्छामि; तद् शृण्वन् सर्वपापेभ्यः विमुच्यते—नात्र संशयः। कृतयुगादौ अन्यः उपायः नासीत्, तीर्थसेवना एव लघुप्रयासेन कामदायिनी स्यात्। वक्ता ज्ञाता च त्वत्समो नास्ति, हे ब्रह्मन्; त्वं विष्णुनाभिपद्मसम्भूतः ज्येष्ठः सर्वेषाम्। विन्ध्यदक्षिणे गदावरी, भीमारथी, तुंगभद्रा, वेणिका, तापी, पयोष्णी च प्रसिद्धाः। हिमालये भागीरथी, नर्मदा, यमुना, सरस्वती, विषोका, वितस्ता स्थिताः। एता नद्यः पवित्रतमाः, दैवतीर्थानि स्मृताः; गया, कोल्लासुर, वृत्र, त्रिपुर, तथा अन्धक। हयमूर्धा, लवण, नमुचि, श्रृंगक, यम, पातालकेतु, मय, पुष्कर—एतेन असुरतीर्थानि शुभानि अशुभानि च आवृतानि। प्रभास, भार्गव, अगस्त्य, नरनारायण, वसिष्ठ, भरद्वाज, गौतम, कश्यप, मनु—एते चान्ये मुनयः तीर्थानि पावनानि कृतवन्तः। अम्बरीष, हरिश्चन्द्र, मान्धाता, मनु, कुरु, कनखल, भद्राश्व, सगर, अश्वयूप, नचिकेतस्, वृषाकपि, अरिंदम—एते चान्ये नराः पुण्यतीर्थानि स्थापितवन्तः। कीर्त्यर्थे, फलार्थे, श्रेयसे च एतानि तीर्थानि स्थापितानि, हे नारद; दैवतीर्थानि तु स्वयम्भूतानि त्रिषु लोकेषु विविधेषु स्थलेषु सन्ति, तानि तीर्थानि कथ्यन्ते। एषा तीर्थविभागः मया उक्तः। अथ तद् तीर्थम्, यत् त्रिदेवतार्पितं, सर्वेषां श्रेष्ठम् उच्यते; तस्य विविधरूपाणि विस्तारतः वद। यावत् तीर्थानि अन्यानि सन्ति, यावत् यज्ञादिकं क्रियते, तावत् त्रिदेवदर्शनपर्यन्तं स्यात्। गङ्गा सर्वनदीषु श्रेष्ठा, सर्वकामदायिनी; सा त्रिदेवमयी, हे मुनिश्रेष्ठ, तस्याः उत्पत्तिं शृणु। दशसहस्रवर्षे पूर्वम्, यदा देवकार्यं प्रवृत्तम्, तदा तारकः मया दत्तवरप्रभावात् अतीव दुर्धर्षः अभवत्। तेन बलिना देवानां परम ऐश्वर्यम् अपहृतम्; ततः देवा इन्द्रमुख्याः शरणम् अगच्छन्। देवाः कृताञ्जलयः क्षीरसागरशायिनं विष्णुं जगत्पतिं जगद्भव्यम् एकचित्तेन उपगम्य ऊचुः—"त्वं लोकपालकः, प्रभो, देववैभववर्धनः, सर्वेश्वरः, जगदुत्पत्तिस्थितिलयकारणम्, त्रय्यात्मा; त्वाम् नमामः। त्वमेव लोकसृष्टिकर्ता, असुरविनाशकः, विश्वेश्वरः; त्वमेव कारणं सृष्टिस्थितिसंहाराणां, सर्वव्यापिन्। त्रिषु लोकेषु देहिनां, क्लेशार्तानां, त्वदन्यः नास्ति रक्षकः; त्वदन्यः त्रिविधतापात् नान्यः शरणम् अस्ति। त्वमेव पितामाता जगतः, सेवया सुलभः; अनुग्रहीत्वा, महाभयात् रक्ष, प्रभो; त्वदन्यः को दुःखहरः?" "त्वं आदिसृजः, वराह, मत्स्य, कूर्मादिरूपधारी; एतैः विविधरूपैः विपदः प्राप्तेः अस्मान् रक्षसि। देवगणाः राज्यं हृतम्, स्त्रियः हृताः, स्थानानि नष्टानि; किमर्थं न रक्षसि, प्रभो, अनाथान्, हे हरि?" ततः भगवाञ्शेषशायी जगन्नाथः उवाच—"किमर्थं निर्भयाः भवन्तः? किं कारणं भीतये?" तदनन्तरं ते श्रीपतये तारकवधकथां निवेदयामासुः—"तारकस्य घोरभीत्या वयम् आक्रान्ताः; न युद्धेन, न तपसा, न शापेन वयं तं हन्तुं समर्थाः।