सः पुरुषः, दिव्याभिः कनीयसीभिः सह विविधान् सुखान् अनुभवन्, योगिनां स्वामी हरिः यत्र निवसति, तं परमं धाम प्राप्नोति। युगान्ते सः पुनः मृत्युलोकं आगत्य, योगिनां ब्राह्मणानां च गृहे उत्तमः पुरुषः ज्ञाननिष्ठः ज्ञानसाधनाय समर्पितः जातः भवति। वैष्णवयोगं सम्प्राप्य, सः हरिणः मोक्षं लभते, कल्पवृक्षेण सह, रामकृष्णयोः च, भगवतः च सान्निध्यं प्राप्नोति। मार्कण्डेयस्य इन्द्रद्युम्नस्य च महिमा, माधवस्य च, स्वर्गद्वारस्य गौरवम्, समुद्रस्य विधानम्, क्रमेण उक्तम्। शुद्धिकालः, भागीरथ्या योगः, यद् यद् परमं त्वं श्रोतुम् इच्छसि, तत् सर्वं मया निवेदितम्। इन्द्रद्युम्नस्य महात्म्यं मया उक्तम्, अद्भुतानि सर्वाणि वर्णितानि, परमपुरुषस्य रहस्यं, प्राचीनं, परमगोप्यं, पुण्यं, संसारविमुक्तिदायकं च। स्मरन्तः वयं तत्र तीर्थविशेषस्य श्रवणेन न तृप्ताः; पुनः परमगोप्यं, तीर्थस्य परमं गौरवम्, सर्वतीर्थेषु श्रेयः, विस्तारतः त्वया वक्तव्यम्। एषः एव प्रश्नः प्राचीनकाले मया पृष्टः, उत्तमब्राह्मण, नारदेन महत् प्रयासेन; तदा तस्मै मया उत्तरम् उक्तम्। तपस्याः, यज्ञस्य, दानस्य च, पुण्यजलानि शुद्धिकराणि स्मृतानि; एतत् सर्वं त्वत्तः मया श्रुतम्, जगत्प्रभव, जगत्पते। स्वर्गे, भूमौ, पाताले च, तीर्थानि कति? सर्वेषु तीर्थेषु, कः सर्वदा विशिष्टः? स्वर्गे, भूमौ, पाताले च, तीर्थानि चत्वारः प्रकाराः—दैवम्, असुरम्, रक्तवर्णम्, मानुषम्, मुनिश्रेष्ठ। त्रिषु लोकेषु मानुषतीर्थानि देवैः अन्यैः च प्रसिद्धानि; मानुषतीर्थेषु ऋषिसंस्थापितं तीर्थं अतिश्रेष्ठम्। ऋषिभ्यः, तीर्थभ्यः च असुराणि उत्पन्नानि, तानि बहुपुण्यदायकानि; असुरभ्यः दैवानि, सर्वकामदायकानि उत्पन्नानि। यद् ब्रह्मणा विष्णुना शिवेन च संस्थापितम्, तद् दैवम्; एषाम् त्रयाणां संयुक्तात् यद् उत्पन्नम्, तत् सर्वं, तस्मात् परं न ज्ञायते। त्रिषु लोकेषु सर्वेषु तीर्थः शुद्धः घोषितः; तेषु जम्बूद्वीपे तीर्थं बहुगुणैः प्रसिद्धम्। जम्बूद्वीपे भारतभूमिः तीर्थं, त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धम्; तत्र कर्मभूमिः, अतः तीर्थं इति कथ्यते। तत्र हिमालयविन्ध्ययोः मध्ये स्थितानि तीर्थानि, दिव्यप्रभवाः षड्रूपाः नद्यः, यानि पूर्वं मया उक्तानि। तथैव, ब्रह्मन्, दक्षिणसागरविन्ध्ययोः मध्ये देवप्रभवाः नद्यः—एते द्वादश नद्यः प्रमुखाः घोषिताः। भारतभूमिः महापुण्ययुक्ता, देवैः पूजिता, कर्मभूमिः; अतः सा भूमि प्रसिद्धा। ऋषिप्रभवाः तीर्थानि, देवप्रभवाः च, केषुचित् स्थलेषु असुरैः अधिगृहीतानि; तानि असुराणि कथ्यन्ते। दैवक्षेत्रेषु महर्षयः तपः कृतवन्तः; दिव्यशक्त्या, तपसा च, ऋषिप्रभवाः तीर्थानि अपि दैवत्वं प्राप्तानि। स्वकल्याणाय, मोक्षाय, पूजाय, समृद्ध्यै, लाभाय, कीर्तिप्राप्त्यै च—मानुषैः स्थापितानि तीर्थानि मानुषतीर्थानि इति कथ्यन्ते, नारद। अतः, मुनिश्रेष्ठ, तीर्थस्य चतुर्विधा विभागः अस्ति। कोऽपि भेदं न जानाति; त्वं श्रोतुं योग्यः, नारद। बहवः स्वविद्यायुक्ताः श्रोतुम् इच्छन्ति, वदन्ति च; किन्तु पुण्यात्मा एव स्वगुणेन वक्तुं वा श्रोतुं जानाति। अहम् इच्छामि, सत्यम्, तेषां स्वरूपं भेदं च श्रोतुम्; श्रवणेन सर्वपापात् विमुक्तिः भवति—नात्र संशयः। कृतयुगे आरम्भे, तीर्थसेवा एव साधनम् आसीत्, यत् अल्पप्रयत्नेन कामफलदायकम्। वक्ता वा ज्ञाता त्वदृते कोऽपि नास्ति, सृष्टिकर्तः; त्वं विष्णुनाभिपद्मे जातः, सर्वेषां ज्येष्ठः। गोदावरी, भीमरथी, तुङ्गभद्रा, वेणिका, तापी, पयोष्णी—एताः नद्यः विन्ध्यदक्षिणे प्रसिद्धाः। भागीरथी, नर्मदा, यमुना, सरस्वती, विषोका, वितस्ता—एताः हिमालये स्थिताः। एताः नद्यः परमपुण्याः, दिव्यतीर्थरूपेण घोषिताः; गया, कोल्लासुर, वृत्र, त्रिपुर, तथा अन्धक। हयमूर्धा, लवण, नमुचि, शृङ्गक, यम, पातालकेतु, मया, पुष्कर—एतेन असुरतीर्थानि शुभानि अशुभानि च परिवृतानि। प्रभास, भार्गव, अगस्त्य, तथा नरनारायण—एते। वसिष्ठ, भारद्वाज, गौतम, कश्यप, मनु—एते तथा अन्ये ऋषयः, नारद, ऋषितीर्थानि पावनानि कृतवन्तः। अम्बरीष, हरिश्चन्द्र, मान्धातृ, मनु, कुरु, कनखल, भद्राश्व, तथा सगर—एते। अश्वयूप, नचिकेतस, वृषाकपि, अरिंदम—एते तथा अन्ये मनुष्या, मुनिश्रेष्ठ, शुभतीर्थानि स्थापितवन्तः। कीर्त्यर्थम्, फलार्थम्, समृद्ध्यर्थम्, एते तीर्थानि अत्र स्थापितानि, नारद; दिव्यतीर्थानि त्रिलोकेषु स्वयम्भू रूपेण विविधस्थलेषु प्रसिद्धानि, तीर्थानि इति कथ्यन्ते। एषः तीर्थभेदः मया उक्तः। अधुना, यत् तीर्थं त्रिदेवसमर्पितं, तत् सर्वेषु तीर्थेषु श्रेष्ठम् उच्यते; तस्य विविधरूपाणि विस्तारतः कथय। यावत् तीर्थानि अन्यानि, यावत् पुण्यस्थलानि अस्ति, यावत् यज्ञादिकं क्रियते, तावत् त्रिदेवदर्शनं न सिध्यति। गङ्गा सर्वनदीषु श्रेष्ठा, सर्वकामदायिनी; सा त्रिदेवात्मिका, मुनिश्रेष्ठ; तस्य उत्पत्तिं शृणु। दशसहस्रवर्षेभ्यः पूर्वम्, देवकार्ये सन्निहिते, तारकः मम वरप्रभावेन अतिव अहंकारवान् अभवत्।