यथा दक्षः प्रजापतिषु प्रभुः, कश्यपः च ऋषिषु श्रेष्ठः, एवं सर्वेषां तीर्थानां मध्ये पुरुषोत्तमः परमः प्रतिष्ठितः। यथा सूर्यः ग्रहाणां मध्ये प्रमुखः, प्रणवः च मन्त्रेषु श्रेष्ठतमः, तथा सर्वतीर्थेषु पुरुषोत्तमक्षेत्रं एवोत्तमं कथ्यते। यथा अश्वमेधः सर्वेषां यज्ञानां श्रेष्ठः, तथा द्विजश्रेष्ठ! तत् क्षेत्रं सर्वतीर्थेषु परमं विद्यते। यथा धान्यं ओषधीषु श्रेष्ठं, तृणानां तृणपतिः श्रेष्ठः, एवं सर्वेषां पुण्यतीर्थानां मध्ये पुरुषोत्तमक्षेत्रं सर्वोत्तमं भवति। यथाऽखिलतीर्थजलानां धर्मः संसारसागरं तारितुम् समर्थः, एवं सर्वेषां पुण्यक्षेत्राणां मध्ये स एव परमपुरुषः परमं स्थानं प्राप्नोति। द्विजश्रेष्ठ! सर्वतीर्थानां, पुण्यक्षेत्राणां, जपस्य, यज्ञस्य, व्रतस्य, तपसः, दानस्य च फलं यथावत् प्रवक्ष्यामि। हे ब्राह्मणाः, पृथिव्यां तद् तुल्यं किमपि न दृश्यते; तस्मात् पुनः पुनः किं विस्तरेण वक्तव्यम्? सत्यं सत्यं पुनः सत्यं, तत् क्षेत्रं परममाहात्म्यम्; यः पुरुषोत्तमं क्षेत्रं एकवारमपि पश्यति, स समुद्रस्नानवत् शुद्धिं प्राप्नोति। ब्रह्मविद्यां एकवारं ज्ञात्वा पुनः गर्भवासः न भवति; परमं पदं यत्र हरिः साक्षात् तिष्ठति, तस्मिन् पुरुषोत्तमक्षेत्रे। तत्र संवत्सरमेकं, अथवा मासमेकमपि, यः पूजयति, यद् जप्यते, यत् दीयते, यद् वा महत्तपः क्रियते, तत्सर्वं महाफलं ददाति। तत्र योगिनां नाथः हरिः यत्र निवसति, तं परमं पदं स प्राप्नोति, दिव्याभिः स्त्रीभिः सहानन्दं भुङ्क्ते। कल्पान्ते पुनः मर्त्यलोके प्रतिनिवर्त्य, स उत्तमपुरुषः योगिब्राह्मणकुले जन्म लभते, ज्ञाननिष्ठः ज्ञानतत्परः च। वैष्णवयोगं प्राप्य, कामद्रुमं रामं कृष्णं च भगवन्तं सह हरिसायुज्यं प्राप्नोति। मार्कण्डेयस्य, इन्द्रद्युम्नस्य, माधवस्य च माहात्म्यं, स्वर्गद्वारस्य महिमा, सागरोपनिषद्, सर्वं क्रमशः उक्तम्। पुण्यकालः, भागीरथीसंगमः, सर्वं यथावद् उक्तं, यद् उत्तमं श्रोतुम् इच्छसि। इन्द्रद्युम्नस्य माहात्म्यं मया उक्तम्; सर्वाश्चर्याणि वर्णितानि, पुरुषोत्तमस्य रहस्यं, प्राचीना, परमगोप्या, पुण्या, संसारमोचन्यपि। वयं तु एषु स्थलेषु माहात्म्यश्रवणे तृप्तिं न प्राप्ताः; त्वं पुनः सम्यक्सर्वं परमं रहस्यं, परमं क्षेत्रमाहात्म्यं कथय। एवमेतत् प्रश्नः पुराकाले मया पृष्टः, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! नारदेन महता प्रयत्नेन, तदा अहं तस्मै उक्तवान्। तपसः, यज्ञस्य, दानस्य च, पुण्यतीर्थानि पावनानि स्मृतानि; सर्वं मया त्वत्तः श्रुतम्, हे जगत्प्रभो! स्वामिन्! स्वयम्भोः। कति तीर्थानि स्वर्गे, पृथिव्यां, पाताले च? तेषु सर्वेषु तीर्थेषु कतमं नित्यमुत्तमं? स्वर्गे, पृथिव्यां, पाताले च चतुर्विधानि तीर्थानि, दिव्यानि, असुराणि, रक्तवर्णानि, मानुषाणि च। त्रिषु लोकेषु मानुषतीर्थानि देवैः पूज्यानि; तेषु च मानुषेषु, ऋषिसंस्थापितं तीर्थं श्रेष्ठम्। ऋषिभ्यः तीर्थेभ्यश्च असुराणि जातानि, यानि महाफलदायकानि; असुरेभ्यः दिव्यानि, सर्वकामदायकानि। ब्रह्मविष्णुशिवस्थापनं यत्, तद् दिव्यम्; तत्रैव यत् त्रयाणां संयुक्तं, ततः परं किमपि न ज्ञायते। त्रिषु लोकेषु तीर्थं शुद्धं स्मृतम्; तेषु जम्बूद्वीपे तीर्थं गुणैः प्रसिद्धम्। जम्बूद्वीपे भारतं तीर्थं त्रिलोक्ये विख्यातम्; सुत! कर्मभूमित्वात् तस्य तीर्थत्वं प्रसिद्धम्। तत्र मया उक्तानि तीर्थानि, हिमालयविन्ध्ययोः मध्ये स्थितानि, षड् दिव्यनद्यः च। तथैव, हे ब्रह्मन्! दक्षिणसागरविन्ध्ययोः मध्ये देवजाजन्याः नद्यः—एतानि द्वादश नदीः प्रमुखाः कथ्यन्ते। भारतं पुण्यभूमित्वात्, देवैः पूज्यत्वात्, कर्मभूमित्वात्, लोकप्रसिद्धं जातम्। ऋषिसंस्थापितानि तीर्थानि, देवजजातानि च, केषुचित् स्थलेषु असुरैः अपहृतानि; तानि असुराणि कथ्यन्ते। दिव्यप्रदेशेषु महर्षयः तपः अकरोत्; दिव्यशक्त्या तेषां तपसा ऋषिजातानि अपि दिव्यानि अभवन्। स्वार्थाय, मोक्षाय, पूजार्थं, श्रेयसे, स्वलाभाय, कीर्त्यर्थं वा, येन मानुषैः स्थाप्यते, तानि मानुषतीर्थानि, हे नारद! एवं चतुर्विधानि तीर्थानि इति। कोऽपि तेषां भेदं न वेत्ति; त्वं तु श्रोतुमर्हसि, हे नारद! बहवः पण्डिताः शृण्वन्ति वदन्ति च, किन्तु गुणवान् एव यथावत् वक्तुं श्रोतुं वा जानाति। अहं तेषां स्वरूपं भेदं च श्रोतुमिच्छामि; श्रोतुं श्रुत्वा सर्वपापैः विमुच्यते—नात्र संशयः। ब्रह्मन्! कृतयुगे आदौ पुण्यतीर्थसेवा एव अन्यः उपायः नासीत्, या स्वल्पेन प्रयत्नेन कामफलदायिनी। वक्ता ज्ञाता वा त्वदृते कश्चित् नास्ति; त्वं विष्णुनाभिकमले जातः, ज्येष्ठः सर्वेषाम्। गोदावरी, भीमरथी, तुङ्गभद्रा, वेणिका, तापी, पयोष्णी विन्ध्यदक्षिणे विख्याताः। भागीरथी, नर्मदा, यमुना, सरस्वती, विषोका, वितस्ता हिमालये स्थिताः। एता नद्यः परमपुण्याः, दिव्यतीर्थत्वेन प्रसिद्धाः; गया, कोल्लासुर, वृत्र, त्रिपुर, तथैव अन्धक इति। एवं सुसम्प्रयुक्ता पुण्यतीर्थकथाः, पुरुषोत्तमक्षेत्रस्य च महिमा, भगवता ब्रह्मणा नारदाय सम्यग् उपदिष्टा।