शृणु, द्विजोत्तम! सर्वतीर्थेषु यथा ऐरावतः गजेन्द्रेषु, भृगुः महर्षिषु, तथा पुरुषोत्तमक्षेत्रं सर्वतीर्थेषु श्रेष्ठतमं स्मृतम्। यथा स्कन्दः सेनापतिषु, कपिलः सिद्धेषु, तथा पुरुषोत्तमः सर्वतीर्थेषु प्रमुखः। यथा उच्चैःश्रवाः अश्वेषु, उशनाः कविषु, तथा पुरुषोत्तमक्षेत्रं तीर्थेषु श्रेष्ठम्। यथा व्यासः मुनिषु, कुबेरः यक्षराक्षसेषु, तथा पुरुषोत्तमः तीर्थेषु सर्वश्रेष्ठः। इन्द्रियेषु मनः, भूतिषु पृथ्वी यथा श्रेष्ठा, तथा सर्वतीर्थेषु पुरुषोत्तमः प्रमुखः। यथा अश्वत्थः सर्ववृक्षेषु, वायुः चलतां मध्ये, तथा पुरुषोत्तमक्षेत्रं तीर्थेषु श्रेष्ठतमम्। द्विजश्रेष्ठ! यथा सर्वाभरणेषु रत्नं मुकुटमणिः श्रेष्ठः, तथा सर्वतीर्थेषु पुरुषोत्तमः उत्तमः। चित्ररथः गन्धर्वेषु, वज्रं शस्त्रेषु यथा श्रेष्ठम्, तथा पुरुषोत्तमक्षेत्रं तीर्थेषु प्रमुखम्। यथा वर्णेषु ‘अ’ श्रेष्ठः, छन्दसां मध्ये गायत्री, तथा पुरुषोत्तमः सर्वतीर्थेषु विशिष्टः। द्विजोत्तम! यथा सर्वाङ्गेषु शीर्षम् उत्तमम्, तथा पुरुषोत्तमक्षेत्रं तीर्थेषु श्रेष्ठतमम्। यथा अरुन्धती साध्वीषु श्रेष्ठा, तथा पुरुषोत्तमक्षेत्रं सर्वतीर्थेषु श्रेष्ठतमम्। विद्याः मध्ये मोक्षविद्या यथा परमगम्या, तथा पुरुषोत्तमक्षेत्रं तीर्थेषु उत्तमम्। नरपतिषु राजा, गावां मध्ये कामधेनुः यथा श्रेष्ठा, तथा पुरुषोत्तमः तीर्थेषु प्रमुखः। रत्नेषु सुवर्णं, सर्पेषु वासुकिः यथा श्रेष्ठः, तथा पुरुषोत्तमः तीर्थेषु उत्तमः। दैत्येषु प्रह्लादः, धनुर्धरेषु रामः यथा श्रेष्ठः, तथा पुरुषोत्तमक्षेत्रं तीर्थेषु प्रमुखम्। जलचराणां मध्ये मकरः, मृगेषु सिंहः यथा श्रेष्ठः, तथा पुरुषोत्तमक्षेत्रं तीर्थेषु उत्तमम्। समुद्रेषु क्षीरसागरः, नद्यः मध्ये स्वामी यथा श्रेष्ठः, तथा पुरुषोत्तमक्षेत्रं तीर्थेषु प्रमुखः। जलचरेषु वरुणः, नियन्तॄणां मध्ये यमः यथा श्रेष्ठः, तथा पुरुषोत्तमक्षेत्रं तीर्थेषु उत्तमम्। दिव्यर्षिषु नारदः यथा श्रेष्ठः, तथा पुरुषोत्तमः तीर्थेषु प्रमुखः। धातुषु सुवर्णं, संस्कारेषु दक्षिणा यथा श्रेष्ठा, तथा पुरुषोत्तमक्षेत्रं तीर्थेषु उत्तमम्। प्रजापतिषु दक्षः, मुनिषु कश्यपः यथा श्रेष्ठः, तथा पुरुषोत्तमक्षेत्रं तीर्थेषु प्रमुखः। ग्रहेषु सूर्यः, मन्त्रेषु प्रणवः यथा श्रेष्ठः, तथा पुरुषोत्तमक्षेत्रं तीर्थेषु उत्तमम्। अश्वमेधः सर्वयज्ञेषु यथा श्रेष्ठः, तथा तत् क्षेत्रं सर्वतीर्थेषु प्रमुखम्। ओषधीषु धान्यं, तृणानां मध्ये स्वामी यथा श्रेष्ठः, तथा पुरुषोत्तमक्षेत्रं तीर्थेषु उत्तमम्। यथा सर्वतीर्थोदकानां धर्मः संसारसागरं तारयति, तथा सर्वतीर्थेषु सः पुरुषोत्तमः परमः। द्विजश्रेष्ठ! सर्वतीर्थोदकानां, पुण्यक्षेत्राणां, जपानां, यज्ञानां, व्रतानां, तपसां, दानानां च फलं यथावत् श्रूयते। ब्राह्मणाः! पृथिव्यां तत्समं किमपि न दृश्यते; किमर्थं पुनः पुनः विस्तरेण वक्तव्यम्? सत्यं सत्यं पुनः सत्यं—तत् क्षेत्रं परमं महत्; पुरुषोत्तमाख्यं स्थानं यः एकवारं अपि पश्यति, सः सागरस्नानवत् शुद्धिं लभते। यः ब्रह्मविद्यां एकवारं अपि जानाति, सः पुनः गर्भं न याति; तत्र परमं पदं, यत्र हरिः सन्निहितः, तत्र पुरुषोत्तमक्षेत्रे। तत्र संवत्सरमेकं वा, मासमेकं वा, यः पूजयेत्; यत् किञ्चित् जप्यते, दीयते, वा महत्तपः क्रियते, सः सर्वं फलम् आप्नोति। सः तत्र हरौ योगिनां नाथे निवसति, दिव्याङ्गनाभिः सहितः विविधान् भोगान् अनुभूय, परमं पदं प्राप्नोति। कल्पान्ते पुनः मर्त्यलोके आगत्य, सः श्रेष्ठपुरुषः योगिब्राह्मणगृहे जन्म लभते, विद्यायाः अनुष्ठाने रतः। वैष्णवयोगं प्राप्य, सः हरिसायुज्यं लभते, कल्पवृक्षेण, रामकृष्णेन, भगवता सह। मार्कण्डेयस्य, इन्द्रद्युम्नस्य, माधवस्य च महात्म्यं, स्वर्गद्वारस्य कीर्तिं, समुद्रस्य विधानं च क्रमशः उक्तम्। पुण्यकालः, भागीरथ्याः संगमः, यत् किञ्चित् परं श्रोतुमिच्छसि, तत् सर्वं मया उक्तम्। इन्द्रद्युम्नस्य महात्म्यं मया कथितम्; सर्वविस्मयानि वर्णितानि, पुरुषोत्तमस्य रहस्यं, सनातनं, गूढं, पुण्यं, संसारमोचनं च। वयं अपि अत्र पुण्यतीर्थमाहात्म्यश्रवणे तृप्तिं न प्राप्नुमः; त्वया पुनः सर्वं परमं रहस्यं, तस्य परमक्षेत्रस्य महिमानं, सर्वतीर्थात् अधिकं, विस्तारतः वक्तव्यम्। एवमेव मम पुराकाले प्रश्नः कृतः, ब्राह्मणश्रेष्ठ, नारदेन महता प्रयत्नेन; तदा अहं तस्मै उक्तवान्। तपसः, यज्ञस्य, दानस्य च मध्ये तीर्थोदकानि पुण्याय स्मृतानि; एतत् सर्वं त्वत्तः श्रुतम्, जगन्नाथ। स्वर्गे, पृथिव्यां, पाताले च कति तीर्थानि? तेषु सर्वेषु तीर्थेषु किमेकं नित्यं प्रमुखं इति?