एवं तत्र, विवस्वान् अस्मान् परित्यज्य सा संज्ञां भूषयितुं चिकीर्षति स्म। अहम् अपि तस्याः प्रति पादमुत्तोल्य, न तु तस्याः शरीरे पतितवान्। बाल्याद् वा लोभात् वा मोहात् वा यत्किञ्चिदपि, एतत् क्षन्तव्यं भवता, हे जगन्नाथ। मातरः शापं मयि दत्तवत्याः, हे ज्वलन्तांवरश्रेष्ठ, तव प्रसादेन मम पादः न पतिष्यति, हे गोपात्रक। ततस्तस्यां प्रविष्टः कोपो महान् हेतुरत्रास्ति, निस्संशयं धर्मज्ञस्य सत्यवदिनः तव। मातुः वचनं मिथ्या न स्यात्; कृमयः तव मांसं भक्षयित्वा भूमौ गमिष्यन्ति। एवं तव मातुः वचनं सत्यम् भविष्यति; शापपरिहारात् त्वमपि रक्षितो भविष्यसि। आदित्यः संज्ञां प्रति उवाच—"कस्मात् त्वं समाना अपि पुत्रेषु एका अधिकं स्नेहम् दर्शयसि?" सा तद्वचनं विवस्वते निगूढवती, तु स योगबलात् तत्त्वं सम्यगवगच्छत्। शप्तुं संकल्प्य, भगवाँस्तं न शप्तवान्, किन्तु केशेषु गृह्य ताम् आक्रोशत्। तदा सा सर्वं यथावत् विवस्वते निवेदयामास। विवस्वान् तदाकर्ण्य, कोपेन त्वष्टारमुपजगाम। स तं यथाविधि दृष्ट्वा, ज्वलन्तं समर्च्य, सान्त्वनाय प्रवृत्ता, यतः तस्य कोपो दग्धुम् इच्छति स्म। "एष ते रूपं, अतिक्रान्ततेजसा युक्तं, न शोभते; तदसहन्ती संज्ञा तृणवनं प्रव्रजति।" इत्युक्त्वा, "अद्य त्वं, हे गोपात्रक, योगेन धर्मचारिणीं, स्तुत्यां, योगशक्तियुतां स्वां भार्यां द्रक्ष्यसि। यदि तव रोचते, ममापि अनुमोदितं चेत्, तव प्रियं रूपं अद्य करिष्यामि, हे रिपुसूदन।" एवं तस्य अनुमत्यैव, त्वष्टा मार्ताण्डाय विवस्वते, चक्रे स्थाप्य, तेजः संहरन्, तद्रूपं न्यूनं चकार। तेन संहततेजसा, तद्रूपं पूर्वतः शोभनतरं, अधिकतेजस्सम्पन्नं जातम्। ततः स योगबलात् स्वां भार्यां वडवां दृष्टवान्, या सर्वभूतैः दूष्यतेजसा दुर्निवार्या। ऋषयस्तां दृष्टवन्तः, निर्भयां, वडवारूपिणीं विचरन्तीं; भगवांस्तु अश्वरूपेण तस्याः मुखमुपगच्छत्। सा सङ्गमं विरुध्य, अन्यपुरुषसंशयात्, विवस्वतः शुक्रं नासाभ्यां निष्प्रास्य। तस्याः द्वावश्विनौ जातौ, श्रेष्ठौ वैद्येषु, नासत्यदसरनामानौ, अश्विनाविति प्रसिद्धौ। तौ मार्ताण्डस्य पुत्रौ, अष्टमे प्रजापतौ, भास्करेण तयोः सम्यग्दर्शिता सा शोभना। पतिं दृष्ट्वा सा तृप्तिमगमत्; यमस्तु तेन कर्मणा मनसा शोकाकुलः अभवत्। धर्मराजः तानि भूतानि धर्मेण तुष्टाव; तेन पुण्यकर्मणा परमं तेजः प्राप। स पितॄणां अध्यक्षत्वं जगद्रक्षणं च प्राप; सावरिणः मनोः पुत्रः प्रजापतिः, तपोधनः। यदा स कालः आगच्छति, तदा सावरिणिर्मनुः भविष्यति; अद्यापि स मेरुशिखरे तपः कुर्वन् वर्तते। तस्य भ्राता शनैश्चरः ग्रहत्वं प्राप्तः; त्वष्टा च तेजसा विष्णोः चक्रं निर्मितवान्। तदस्त्रं, युद्धे दुर्बोध्यं, दानवानां विनाशाय कृतम्; कनिष्ठा च यम्याख्या कन्या बभूव। सा यमुनानाम्नी नदी, पावनी, जगति श्रेष्ठा बभूव; विश्वे मनुरित्यपि, सावरिणिरपि स स्मृतः। तस्य मनोः द्वितीयः पुत्रः शनैश्चरः अपि ग्रहत्वं प्राप्तवान्, सर्वलोकसंस्तुतः। एतद् देवोत्पत्तिकथां यः शृणोति, दुःखपीडितोऽपि, स विमुक्तः स्यात्, महतीं कीर्तिं च प्राप्नुयात्। मनोरवैवस्वतस्य पुत्राः नव सञ्जाता, तस्य समाः—इक्ष्वाकुः, नाभागः, धृष्टः, शर्यति, नारिष्यन्तः षष्ठः, प्रम्शुः, ऋष्टः सप्तमः, करूषः, प्रिषद्रश्च—एते नव, हे मुनिश्रेष्ठ। पुत्रान् कामयमानः स प्राज्ञः प्रजापतिः मनुः, प्राचीनकाले मित्रावरुणयोः यज्ञं चकार, हे ब्राह्मणाः। यदा बहवः पुत्रा न जाताः, द्विजश्रेष्ठ, तदा तस्मिन्यज्ञे प्रवर्तमाने, मित्रावरुणयोः भागे मनुः हविर्दत्तवान्। तत्र दिव्यवस्त्राभरणभूषिता स्त्री प्रादुरभूत्। दिव्यरूपा सा इला जाता इति श्रूयते; मनुः दण्डधरः ताम् "इला" इति संबोधितवान्। स उवाच—"मम अनुगच्छ, भगवति।" इला च धर्म्यं वाक्यं प्रजापतये प्रत्युवाच, पुत्रकामाय। "मित्रावरुणयोः भागात् जाता अहम्, वक्तृषु श्रेष्ठ, तयोः गमिष्यामि, मां धर्मत्यागिनीं मा कुरु।" इत्युक्त्वा, इला सुमध्यमाः, मनुमुद्दिश्य, मित्रावरुणयोः समीपम् आगच्छत्, अञ्जलिं कृत्वा वाक्यमुवाच—"अहं तयोः भागात् जाता, देवौ; किं करवानि? मनुः अपि मामुक्तवान्—'मम अनुगच्छ'।" तदा मित्रावरुणौ, द्विजश्रेष्ठ, तां इलां धर्मिष्ठां, धर्मे स्थिता, एवं वदन्तीं प्रत्युवाचतुः।