सा शुभा सञ्ज्ञा पितरम् उपसृत्य पुनः पुनः तेन तिरस्कृता स्वगृहं पतिं प्रति प्रतियातव्या इति वारंवारम् उपालभ्यते स्म। तदा सा निर्मला सञ्ज्ञा रूपम् अपहृत्य अश्व्या रूपेण उत्तरदिशं कुरुभूमिम् अगच्छत्, तत्र तृणानि चरन्ती स्थितवती। तस्याः तु सूर्यः, ताम् आत्मनः द्वितीयां भार्यां मन्यमानः, तस्याम् आत्मसमं पुत्रं जनयामास। तं भगवान् “एष मनोः ज्येष्ठस्य सदृशः” इति उक्त्वा सावर्य्णिति नाम दत्तवान्। तस्याः द्वितीयः पुत्रः शनि नाम्ना प्रसिद्धः; तदा सञ्ज्ञा स्वस्यैव पुत्रस्य माता जाता। सञ्ज्ञा तस्मिन्नेव पुत्रे पूर्वपुत्रेभ्यः अधिकं स्नेहम् अदर्शयत्; मनुः तु तद् अङ्गीकृतवान्, यमस्तु न। यमः विवस्वतः पुत्रः कोपात् बालिशत्वाच्च मातरं पादेन त्रासयामास, परिणामं न वेद। तदा सञ्ज्ञा सावर्य्णः माता कोपात् दुःखिता तम् शप्तवती—“पादस्तव पततु” इति। यमः शापभयात् विवशः, सञ्ज्ञायाः वचोभिः क्लिश्यमानः, सर्वं पितरं प्रणम्य निवेदयामास। सः पितरम् उवाच—“एष शापः मम निवर्त्यताम्” इति। द्विजोक्तः—“मातुः सर्वेषु पुत्रेषु समं स्नेहम् आचरितव्यम्” इति। यमः पुनः उवाच—“इह वयम् उपेक्षिताः, विवस्वान् तु तां भूषयितुम् इच्छति; मम पादः तस्यां न पतितः, केवलं उद्धृतः। बाल्याद्वा लोभाद्वा मोहाद्वा, एष भगवन्, त्वया क्षम्यताम्; मातृशापेन अहम् शप्तः, तव प्रसादेन मम पादः न पतिष्यति, गोपते।” तदा विवस्वान् उवाच—“नूनम् एष कोपो महत्तरः कारणेन प्रविष्टः, धर्मज्ञस्य सत्यवाचिनः तव। मातुः वचनं मिथ्या न स्यात्; कृमयः तव मांसं भूमौ नयिष्यन्ति। एवं मातुः वचनं सत्यं भविष्यति; शापपरिहारात् त्वम् अपि रक्षितः भविष्यसि।” ततः सूर्यः सञ्ज्ञाम् अपृच्छत्—“कस्मात् तव समेषु पुत्रेषु एकस्मै अधिकं स्नेहम् दर्शयसि?” सैव तद् वञ्चयितुम् इच्छन्ती विवस्वते न विवृणोति; सः योगेन आत्मानं संयम्य तत्त्वम् अवगच्छत्। शप्तुम् इच्छन् भगवाँस्तु तां न शप्तवान्, केवलं केशेषु गृहीत्वा तां निगृह्य स्थितवान्। तदा सा सञ्ज्ञा सर्वम् यथावत् विवस्वते निवेदयामास; स च तद् श्रुत्वा कोपात् त्वष्टारम् उपागमत्। तं दृष्ट्वा, यथोचितं पूज्य, सञ्ज्ञा तम् शमयितुम् आरब्धा, सः तु कोपेन दाहाय प्रवृत्तः। सा उवाच—“एष रूपम्, तव अधिकतेजसा युक्तम्, न शोभते; तत् सञ्ज्ञा असह्यम् इति तृणवनम् अधुना विचरति। अद्य त्वं योगेन स्वां धर्मचारिणीं पत्नीं, स्तुत्यां योगबलसम्पन्नाम्, द्रक्ष्यसि, गोपते। यदि भगवन्, त्वया सन्तोषः, मया च अनुमोदितम्, तदा अहम् तव प्रियं रूपं निर्मास्ये, शत्रुसूदन।” तस्य अनुमतिं प्राप्य, त्वष्टा मार्ताण्डाय विवस्वते चक्रे स्थापयित्वा तेजः संक्षिप्य तं रूपं न्यूनम् अकरोत्। तदा तस्य संकुचितं तेजः, तद्रूपं पूर्वात् शोभनतरम्, तेजसा दीप्त्या च विशिष्टम् अभवत्। ततः स योगबलात् स्वां भार्यां वडवाम्, सर्वभूतैः दुर्जयां, तेजसा तपसा च दृष्टवान्। ऋषयः ताम् अश्व्याः रूपेण निर्भयां विचरन्तीं दृष्टवन्तः; भगवान् अपि अश्वरूपेण तस्याः मुखमुपसृत्य स्थितवान्। सा, अन्यपुरुषसंशयात्, संयोगम् अपाकरोति स्म; तदा विवस्वतः शुक्रं नासाभ्याम् निष्प्रास्य। तस्याम् अश्विनौ, श्रेष्ठौ वैद्यौ, नासत्यदसराभ्यां प्रसिद्धौ, जातौ; एतौ अश्विनौ स्मृतौ। एतौ मार्ताण्डस्य, अष्टमस्य प्रजापतेः, पुत्रौ; भास्करेण तां शोभनरूपां ताभ्यां दर्शिता। पत्युः दर्शनात् सा तुष्टा; यमस्तु तेन कर्मणा मनसा क्लिष्टः अभवत्। धर्मराजः तु धर्मेण तान् प्राणिनः तुष्टवान्; तेन पुण्येन महत् तेजः प्राप्तवान्। सः पितॄणां अधिपत्यं लोकपालत्वं च प्राप; मनुः सावर्य्णः पुत्रः प्रजापतित्वं तपसा समृद्धम् अवाप। यदा स कालः आगच्छति, तदा मनुः सावर्य्णिः भविष्यति; स च अद्यापि मेरुशिखरे तपः निरन्तरं आचरति। तस्य भ्राता शनिः ग्रहत्वं प्राप; त्वष्टा च तेजसा विष्णोः चक्रं निर्मितवान्। तत् अस्त्रं, युद्धे दानवानां नाशाय, अनिवार्यं निर्मितम्; यम्यः कनिष्ठा कन्या श्रीमन्ती अभवत्। सा यमुनानदी, पुण्या, सर्वनदीषु श्रेष्ठा अभवत्; लोके सः मनुः, सावर्य्णिरिति च प्रसिद्धः। तस्य मनोः द्वितीयः पुत्रः शनिः अपि ग्रहत्वं प्राप, सर्वलोकैः पूजितः। एवं देवोत्पत्तिकथां यः शृणोति, स विप्रर्षभ, दुःखसम्पीडितः अपि विमुक्तः, महतीं कीर्तिं प्राप्नोति। मनोर् वैवस्वतस्य पुत्राः नव, तस्मै तुल्याः, इक्ष्वाकुः, नाभागः, धृष्टः, शर्यातिः च।