सदा विवस्वतः तेजोऽतिविशिष्टमासीत्, येन कश्यपात्मजः त्रींल्लोकान् संतापयामास। स तेजस्वी सूर्यः, दाहकानां श्रेष्ठः, संज्ञायाम् त्रयाणि सन्तानानि जनयामास—एकां कन्यां द्वौ च पुत्रौ, प्रजापतीनां नाथौ। विवस्वतः सुतः मनुर्नाम पूर्वं श्रद्धादेव इति विख्यातः प्रजापतिः, यमः च यमुनया सह तत्रैव जातः। विवस्वतः कृष्णवर्ण्यं दृष्ट्वा, संज्ञा तदतीव सहितुं न शक्ता, स्वस्यानुरूपां छायारूपिणीं स्वप्रतिमां ससर्ज। सा मायामयी संज्ञा स्वयमेव छायां ससर्ज; सा छाया, कृताञ्जलिः सस्मिता, संज्ञां प्रणम्य उपागच्छत्। सा उवाच—"किं करवाणि? ब्रूहि, सुमुखि। तवाज्ञया तिष्ठामि; आज्ञापय मे, सुशोभने।" संज्ञा प्रत्युवाच—"गच्छामि शुभं ते अस्तु, पितुः स्वगृहं; त्वमेव मम गृहे निर्भया स्थातव्यं।" "एते द्वौ कुमारौ, एषा च तन्वी कन्या मम; त्वया तेषां पालनं कर्तव्यं, न च कदाचित् प्रभवे एतद्व्याहर्तव्यम्।" छाया प्रतिजज्ञे—"देवि, यावत् केशेषु न ध्रियसे, न वा शाप्यसे, न कदापि एतद्व्याहरिष्यामि। नमस्ते; यथेष्टं गच्छ, देवि।" एवं सावर्णीं उपदिश्य, तस्याः अनुमतिं लब्ध्वा, संज्ञा लज्जया तपसा च युक्ता तवष्टुः समीपं जगाम। पितरं समुपेत्य, सा शुभा पुनः पुनः तेन तिरस्कृता, स्वपत्न्यां प्रत्यागन्तव्या इति पुनः पुनः उक्ता। सा अनघा, अश्व्याकारं स्वरूपं गुप्त्वा, उत्तरदिशं कुरुषु प्रदेशं गत्वा तत्र तृणं चरन्ती स्थितवती। सूर्यः तां द्वितीयां पत्नीमिव ज्ञात्वा, तस्याम् आत्मसमं पुत्रं जनयामास। स भगवान् उवाच—"अयम् अग्रजमनुवत्," इति; तस्मात् स सावर्णि इति नाम्ना विख्यातः। द्वितीयः अपि तस्याः सुतः शनैश्चरः इति विख्यातः; संज्ञा तदा स्वसुतं जननी अभवत्। तस्मिन्सुतं पूर्वसुताभ्यः अधिकं स्नेहम् अदर्शयत्; मनुः तदनुमन्यते, यमस्तु न। क्रोधात् बालिशत्वाच्च, यमः विवस्वतः सुतः, संज्ञां पादेन तर्जयामास, परिणामं अजानन्। तदा सावर्णेः माता क्रुद्धा तं शशाप—"पादस्ते पततु" इति दुःखिता। यमः शापभयात् विवर्णः, संज्ञायाः वाक्यैः च विह्वलः, सर्वं पितरं प्राञ्जलिः न्यवेदयत्। स पितरं प्रार्थयामास—"शापोऽयं व्यपनीयताम्।" द्विजः प्रत्युवाच—"माता सर्वसुतान् समं स्नेहेन आचरितव्या।" "अत्र, अस्मान् परित्यज्य, विवस्वान् ताम् भूषयितुम् इच्छति; मया पादः तस्यै समुत्क्षिप्तः, न तु गात्रे पतितः।" "बाल्यात्, लोभात्, मोहात् वा, त्वया क्षन्तव्यम्, लोकनाथ; मातुः शापो मया लब्धः, तेजस्विनां श्रेष्ठ, तव प्रसादात् पादो न पतिष्यति, गवां पते।" "न संशयः, पुत्र, अत्र महान् कारणः यः त्वयि क्रोधः प्रविष्टः, धर्मज्ञे सत्यवाचि।" "मातुः वाक्यं मिथ्या न कर्तव्यम्; कृमयः तव मांसं भक्षयित्वा भूमिं गच्छन्तु।" "एवं तव मातुः वचनं सत्यम् भविष्यति; शापपरिहारात् त्वमपि रक्षितो भविष्यसि।" सूर्यः संज्ञां प्रति उवाच—"किमर्थं समाना अपि तव पुत्रेषु, एकस्मिन् अधिकः स्नेहः दर्श्यते?" सा तद् वर्जयितुं न विवृणोति; स योगेन आत्मानं संयम्य, सर्वं तत्त्वतः अपश्यत्। शप्तुं इच्छन्, स भाग्यवान् न शशाप, मुनिश्रेष्ठ; केशेषु तां गृहीत्वा, मुनिश्रेष्ठ, तदाचकार। तदा सा सर्वं विवस्वते यथावत् अकथयत्; स च तद् श्रुत्वा, कोपात् तवष्टारं प्रति जगाम। तं दृष्ट्वा, यथायोग्यं पूजयित्वा, तं ज्वलनाय प्रवृत्तं शमयितुम् आरब्धा। तवष्टा उवाच—"एष रूपम् अतिविस्तीर्णतेजसा त्वदीयेन न शोभते; तदसह्यत्वात् संज्ञा तृणवनं विचरति।" "अद्य, गवां पते, योगेन तव धर्मचारिणीं, स्तुत्यां, योगयुक्तां भार्यां द्रक्ष्यसि।" "यदि ते रोचते, मम च अनुमतं, अद्य तव प्रियं रूपं निर्मास्ये, शत्रुनाशन।" तस्य अनुमत्यैव, तवष्टा, मार्ताण्ड-विवस्वतः, चक्रे स्थाप्य, तज्ज्योतिः संक्षिप्य, द्विजश्रेष्ठाः, न्यूनं चकार। तदा, सन्निविष्टतेजाः, शोभनतरं रूपं बभूव, पूर्वात् अधिकवपुः, दीप्तिमान्। ततः, योगेन, स वडवा रूपिणीं स्वभार्यां ददर्श, या सर्वभूतैः दुर्लभा, स्वतेजसा तपसा च। ऋषयः तां निर्भयां अश्व्याकारां विचरन्तीं ददृशुः; स च भगवाँश्च, अश्वरूपधारी, तस्याः मुखं प्रति उपजगाम। सा अन्यं पुरुषमिति शङ्कयन्ती, सङ्गमं प्रतिरोद्धुम् इच्छन्ती, विवस्वतः रेतः नासाभ्यां ससर्ज। तस्यां नासत्यदस्राभ्यां द्वौ अश्विनौ, वैद्यश्रेष्ठौ, जातौ; तौ अश्विनौ इति स्मृतौ। एते द्वौ मार्ताण्डसुतौ, अष्टमे प्रजापतौ, भास्करः तां सुष्ठु रूपेण ताभ्यां दर्शितवान्।