सहस्रसंवत्सरसमाप्तौ सम्पूर्णः कल्प इति कथ्यते, तदा सूर्यरश्मिभिः सर्वाणि भूतानि दग्धानि भवन्ति। ततः ब्रह्माणं पुरस्कृत्य, आदित्यगणैः सहिताः, हे ब्राह्मणाः, सर्वे परमेश्वरं हरि-नारायणं देवानां श्रेष्ठं प्रविशन्ति। स एव सर्वभूतानां कर्ता, कल्पान्ते पुनः पुनरव्यक्तः शाश्वतो देवः, अस्य विश्वस्य सर्वमिदं तस्यैव। अत्र, हे मुनिशार्दूल, अहं ते वैवस्वतमनोरुत्पत्तिं वर्तमाने महात्मनः सृष्टिं प्रवक्ष्यामि। अत्रैव वंशक्रमे प्राचीनमाख्यानं कथ्यते, यत्र श्रीमान् हरिः भगवाञ्जातः वृष्णिवंशे। कश्यपात् तथा दक्षकन्यायां विवस्वान् अभवत्, तस्य भार्या संज्ञा नाम तवष्टुः दिव्या कन्या। सा सुरेश्वरी त्रिषु लोकेषु ख्याताऽभूत्, सा च महात्मनः मर्ताण्डस्य भार्या भविष्यति। सा सौन्दर्ययौवनसम्पन्ना सती, पत्युः रूपेण तुष्टिम् न प्राप, संज्ञा नाम्ना तपस्विनी दीप्तिमती चाभवत्। तस्याः सूर्यस्य रूपम् अत्यन्तदीप्तिमद् आसीत्, यत् तस्याः अङ्गेषु दग्धं न रमणीयम् अभवत्। सः तामनुगृह्य प्राह—"एष अण्डात् न मृतः" इति; अजानन् कश्यपः तं मर्ताण्ड इति चक्रे। विवस्वतः तेजः सदा अतिक्रान्तमासीत्, येन कश्यपसुतः त्रीन् लोकान् दग्धवान्। हे ब्राह्मणाः, सः सूर्यः संज्ञायां त्रयाणि सन्तानानि उत्पादयामास—एकां कन्यां द्वौ च पुत्रौ प्रजापतीन्। विवस्वतः पुत्रः मनुः पूर्वं श्रद्धादेव इति विख्यातः, यमश्च यमुनाच द्वौ अपि जातौ। विवस्वतः कृष्णत्वं दृष्ट्वा, संज्ञा तदसहन्ती स्वस्य सदृशीं छायां स्वरूपवत् सृष्टवती। सा संज्ञा मायया छायां ससर्ज, सा च छाया अञ्जलिं कृत्वा, नम्रभावेन संज्ञां प्राप, हे द्विजोत्तम। सा उवाच—"किं करवाणि? ब्रूहि सुमुखि। अहं तवाज्ञायाः स्थितास्मि; आज्ञापय सुशोभने।" संज्ञा उवाच—"गच्छामि शुभं ते अस्तु, पितुः स्वगृहं; त्वमेव मम गृहे निर्भया स्थित्वा।" "एते द्वौ पुत्रौ, एषा च तन्वी कन्या मम; त्वं तान् पालय, न च कदापि भगवतः समीपे एतद् प्रकाशय।" छाया उवाच—"देवि, यावत् केशग्रहणं न वा शापः, तावत् न प्रकाशयिष्यामि; नमस्ते, यथेष्टं गच्छ देवि।" एवं सावर्ण्यां निर्दिश्य, तस्याः अनुमतिं लब्ध्वा, संज्ञा लज्जया तपसा च युक्ता तवष्टुः समीपं जगाम। पितरं समीपं गता, सा शुभा पुनः पुनरुपालभ्य तेन, स्वपतिं प्रत्यागन्तव्या इति बारं बारं उक्ता। सा खुरध्वजा स्वस्वरूपं गुह्यीकृत्य, निर्दोषा उत्तरदिशं कुरुषु गत्वा तत्र तृणानि अद्यत्। सवितुः द्वितीयां भार्यां मन्यमानः सूर्यः तत्र स्वसमानं पुत्रं ससर्ज। प्रभुः प्राह—"एष ज्येष्ठमनुवत्" इति; तेन सः सावर्णिः इति प्रख्यातः। द्वितीयः पुत्रः तस्याः शनि इति विख्यातः; संज्ञा तदा स्वपुत्रस्य माता अभवत्। सः पुत्रेषु तस्मिन् अधिकं स्नेहम् अदर्शयत्; मनुः तद् अङ्गीकृत्य, यमः तु न। कोपदोषाभ्याम् यमः विवस्वतः पुत्रः संज्ञां पादेन तर्जयामास, परिणामं अजानन्। तदा सावर्ण्याः माता कोपात् तम् शप्तवती—"पादस्ते पततु" इति, दुःखिता सती। यमः शापभीतिः संज्ञायाः वचोबाधितः, सर्वं पितरं प्रति अञ्जलिं कृत्वा न्यवेदयत्। तेन पृष्टः—"शापोऽयं मम निवर्त्यताम्" इति। द्विजोत्तमः उवाच—"मातृवत् सर्वेषु स्नेहः कार्यः।" "अत्र अस्मान् परित्यज्य, विवस्वान् ताम् भूषयितुम् इच्छति; मया पादः तस्यै न पतितः, केवलं उद्धृतः।" "बाल्याद् वा लोभात् वा मोहात् वा, त्वया क्षन्तव्यम्, जगतां नाथ; मया मातृशापः लब्धः, त्वत्कृपया पादो मम न पतिष्यति।" "नूनम्, पुत्र, महान् हेतुः अत्र कोपस्य यः त्वयि धर्मज्ञे सत्यवाचि प्रविष्टः।" "मातुः वचनं मिथ्या कर्तुं न शक्यम्; कृमयः तव मांसं भक्षयन्तः पृथिवीं गमिष्यन्ति।" "एवं तव मातुः वचनं सत्यं भविष्यति; शापपरिहारादपि त्वं रक्षितो भविष्यसि।" अथ सूर्यः संज्ञां प्राह—"कुतः त्वं समानेषु पुत्रेषु एकस्मिन् अधिकं स्नेहम् दर्शयसि?" सा तद् वर्जयितुम् इच्छन्ती, विवस्वते न प्रकाशयामास; सः योगबलात् तत्त्वं अवगम्य। शप्तुम् इच्छन्, सः पुण्यात्मा न शप्तवान्, हे मुनिश्रेष्ठ; केवलं केशेषु गृहीत्वा ताम्। तदा सा सर्वं यथावत् विवस्वते न्यवेदयत्; सः च विवस्वान् श्रुत्वा, तवष्टारं क्रुद्धः उपजगाम। तं दृष्ट्वा, यथार्हं पूजयित्वा, सः ताम् ज्वलनाय इच्छन्तं शमयितुं प्रचक्रमे।