ब्राह्मणाः, परमेष्टिनः पुत्राः, ये मेरुसावर्ण्यत्वं प्राप्तवन्तः, ते दक्षस्य पौत्राः सन्ति, तस्य प्रियायाः दुहितुः अपत्यत्वेन जाताः। मेरुशिखरे महत् तपः तेजश्च युक्तः प्रजापतेः रुचेरात्मजः रौचिः नाम मनुः स्मृतः। तस्यैव देवीभूत्या जातः भौतिर्नाम पुत्रः, रुचेः सुतः; एते सप्त मनवः अस्मिन्ति काले भविष्यन्ति इति श्रूयन्ते। तेनैव, द्विजोत्तमाः, एतेन सप्तद्वीपपुरीसमेतां पृथिवीं सहस्रसंवत्सरपर्यन्तं रक्षितव्यं भविष्यति। प्रजापतिः तपसा तेषां मध्ये संहारं पुनः पुनः करोति; सप्तत्यः सर्गसंहाराः सह कलांशैः उक्ताः। कृतत्रेतादियुताः ताः सप्तत्यः मन्वन्तरसंज्ञकाः; एते चतुर्दश मनवः यशसा कीर्तिमन्तः उक्ताः। वेदेषु सर्वेषु च पुराणेषु, बलिनः ब्राह्मणाः, प्रजापतिपतयः, एषां स्तुतिः शुभा श्रूयते। मन्वन्तरकालेषु संहाराः सन्ति; तेषां संहारान्ते पुनः सृष्टिः जायते; तेषां अन्तं वदितुं न शक्यते, शतसंवत्सराण्यपि यदा गच्छेयुः। द्विजाः, भूतसर्गसंहाराः, मन्वन्तरसंहाराश्च, श्रूयन्ते, विप्रश्रेष्ठ। तत्र ये शेषाः तिष्ठन्ति, ते देवाः सप्तर्षयश्च, तपः ब्रह्मचर्य विद्यासम्पन्नाः। सहस्रसंवत्सरपर्यन्ते सम्पूर्णे काले, कल्पस्य समाप्तिः स्मृता; तदा सर्वाणि भूतानि सूर्यरश्मिभिः दग्धानि भवन्ति। ततः ब्रह्माणं पुरस्कृत्य, आदित्यगणैः सहिताः, हे ब्राह्मणाः, सर्वे परमेश्वरं हरिनारायणं देवराजं प्रविशन्ति। सर्वभूतकर्ता, कल्पस्य अन्ते पुनः पुनः, अव्यक्तः शाश्वतः देवः, स एव; एष विश्वं तस्यैव। अत्र, मुनिवृषभ, अहं ते मनोः वैवस्वतस्य, यः अधुना वर्तमानः, सर्गं कथयामि। अत्रैव वंशक्रमे प्राचीनमाख्यानं श्रूयते, यत्र भगवान् हरिः, महात्मा, वृष्णिवंशे जातः। कश्यपाद् दक्षकन्यायां विवस्वान् अभवत्, ब्राह्मणश्रेष्ठ; तस्य भार्या सञ्ज्ञा, तवष्टुः दिव्या कन्या। सा सुरेश्वरी त्रिषु लोकेषु, महात्मनः मार्तण्डस्य पत्नी भविष्यति इति नियता आसीत्। सा यद्यपि रूपयौवनसम्पन्ना, पतिस्वरूपेण तुष्टिं न प्राप्तवती; सा सञ्ज्ञा, महातपस्विनी महातेजस्विनी च आसीत्। सूर्यस्य रूपं, महातेजःयुक्तं, तस्याः अङ्गेषु दग्धमिव, अप्रियमभवत्। स च प्रेम्णा अवदत्—"इदं नाण्डात् मृतं न भवति"—इति; न जानन् कश्यपः तं मार्तण्ड इति नाम दत्तवान्। विवस्वतः तेजः सदा अतिक्रान्तमासीत्, येन कश्यपात्मजः त्रीन् लोकान् दग्धवान्। ब्राह्मणाः, सूर्यः, तपनां श्रेष्ठः, सञ्ज्ञायां त्रयः पुत्रान् उत्पादितवान्—एकां कन्यां द्वौ च पुत्रौ, प्रजापतिपतीन्। मनुः, विवस्वतः सुतः, पूर्वं श्राद्धदेव इति विख्यातः, प्रजापतिपतिः; यमः च यमुनया सह, तौ अपि जातौ। विवस्वतः कृष्णत्वं दृष्ट्वा, सञ्ज्ञा तद् असहन्ती, स्वस्यानुकृतिं च्छायां स्वरूपसमां निर्माय। सा सञ्ज्ञा, मायया निर्मिता, च्छायां स्वयमेव ससर्ज; सा च्छाया अञ्जलिं कृत्वा, सञ्ज्ञाम् उपससार, द्विजोत्तम। सा उवाच—"किं करवाणि? ब्रूहि, सुमुखि। अहं ते आज्ञाप्रतीक्षा तिष्ठामि; आज्ञापय, सुशोभने।" सञ्ज्ञा उवाच—"गच्छामि, शुभं ते अस्तु, पितुः स्वगृहं; त्वं एव मम गृहे निःशङ्कं वस।" "एते द्वौ पुत्रौ, एषा च सुकुमारी कन्या मम; एषां पालनं कुरु, न च कदाचित् पतये एतद् प्रकाशय।" च्छाया उवाच—"देवि, यावद् केशग्रहणं वा शापं वा न लभे, तावत् न प्रकाशयिष्यामि; नमोऽस्तु ते, यथेष्टं गच्छ, देवि।" एवं सावर्ण्यां उपदिश्य, तस्याः अनुमतिं प्राप्तवती, सञ्ज्ञा लज्जिता तपस्विनी च तवष्टुः समीपं गता। पितुः समीपं गत्वा, सा शुभा पुनः पुनः तेन तिरस्कृता, स्वपतिं प्रत्यागन्तव्या इति पुनः पुनः उक्ता। सा अश्व्या रूपेण स्वस्वरूपं गुह्य कृत्वा, निर्लिप्ता, उत्तरदिशं कुरुभूमिं गत्वा तत्र तृणानि चेर। सूर्यः, तां द्वितीयां पत्नीमिति मत्वा, तस्यां स्वसमं पुत्रं उत्पादितवान्। भगवान् अवदत्—"सः ज्येष्ठमनुवत्"—इति; तेन सः सावर्णिः इति प्रसिद्धः अभवत्। द्वितीयः पुत्रः तस्याः शनि इति विख्यातः; सञ्ज्ञा, द्विजाः, तदा स्वस्यैव पुत्रस्य माता अभवत्। सञ्ज्ञा तस्मिन् अधिकं स्नेहं दर्शयामास, पूर्वपुत्रेभ्यः अधिकतरम्; मनुः तद् स्वीकृतवान्, किन्तु यमः न। यमः, विवस्वतः सुतः, क्रोधात् बालिशत्वाच्च, सञ्ज्ञां पादेन ताडयितुं उद्यतः, परिणामं न जानन्। तदा, सावर्णेः माता, क्रोधात् शप्तवती—"ते पादः पततु"—इति, दुःखितेति। यमः, शापभीतेन, सञ्ज्ञायाः वचनेन, व्याकुलः, सर्वं पितरं प्राञ्जलिः निवेदयामास। स उवाच—"पितः, एष शापः निवर्त्यताम्"। द्विजोत्तमः प्रत्युवाच—"माता सर्वेषु पुत्रेषु समं स्नेहम् आचरितव्या"—इति। एवं, पुराणेषु श्रुतं, मन्वन्तराणां सर्गसंहारवृत्तान्तः, मनुष्यानां वंशक्रमश्च, दिव्यः, गम्भीरः, अनादिनिधनश्च, इति।