भगवान् स्वयम् राजानं समुपविष्टं समभाषत— “त्वं राज्यमृतस्य पूजनं कृत्वा परमां गतिं प्राप्स्यसि, सर्वलोकान् अतीत्य मम धाम साक्षात् गमिष्यसि। हे राजेन्द्र, तव कीर्तिः त्रिषु लोकेषु विस्तरिष्यते, मम च सन्निधिः अत्र सदा तव सहैव भविष्यति। सर्वे देवासुराः त्वां श्वेतगङ्गेति गायन्ति स्म; तृणमात्रेणापि हे राजन्, श्वेतगङ्गाजलस्य महिमा स्तूयते। ये मयि भक्ताः ध्यानयुक्ताः एतस्मिन्नेव जले स्पर्शं कुर्वन्ति, ते स्वर्गं यान्ति; यः कश्चन चन्द्रसमानप्रभं माधवमूर्तिं, शङ्खक्षीरसदृशां, सर्वपापविनाशिनीं, पद्मलोचनां, भक्त्या एकवारं प्रणमति, स सर्वान् लोकान् परित्यज्य मम धाम्नि पूज्यते, तत्र दिव्याङ्गनाभिः परिवृतः मन्वन्तरपर्यन्तं रमते। गन्धर्वैः सुस्वरैः कीर्त्यमानः, तैः सेव्यमानश्च, स यथेष्टं सुखानि भुङ्क्ते, मम साकं च रमते। तस्मात् पतित्वा पुनः इह आगत्य, स मानवो भवति—ब्राह्मणः वेदवेदाङ्गविद्, समृद्धः, सुखभोगी, दीर्घायुष्मान्, हस्त्यश्वरथवाहनधनधान्यसम्पन्नः, शुचिः, सुन्दरः, महाभाग्यवान्, पुत्रपौत्रैः सहितः। पुनः परमपुरुषं प्राप्य, वटवृक्षे वा सागरे वा देहमुत्सृज्य, हरिं स्मरन् शान्तिं लभते। श्वेतमाधवमेकं दृष्ट्वा, तस्य समीपे मत्स्यरूपिणं माधवं—यः पूर्वं आद्यसागरे रक्तमत्स्यरूपं धारयामास—स एव वेदप्रत्याहरणाय पाताले स्थित्वा, पृथिवीं सम्यगालोच्य, तत्रैव स्थितवान्। तं प्रथमावतारं मत्स्यरूपिणं माधवं प्रणम्य, भक्तिमान् सन्, सर्वदुःखात् विमुच्यते। स परमं पदं लभते, यत्र स्वयम् हरिः निवसति; तस्मात् काले पुनरिह आगत्य, भूमौ राजा भवति। गोवत्सरूपिणं माधवं सम्प्राप्य, पुरुषोऽजेयः, दाता, भोक्ता, यज्वा, विष्णुभक्तः, सत्यनिष्ठश्च भवति। स हरिसायुज्यं लभित्वा मोक्षं प्राप्नोति। एवं तव मत्स्यरूपिणः माधवस्य माहात्म्यं सम्यक् आख्यातम्, यस्य दर्शनात्, हे द्विजश्रेष्ठ, सर्वकामान् प्राप्नोति जनः। ततः मुनयः प्रार्थयन्ति—“भगवन्, वयं श्रोतुमिच्छामः, यत् वारुणालये शौचक्रियायाः विधिः, स्नानदानादिकं च, तस्य पूर्णं पुण्यं ब्रूहि।” स भगवान् उवाच—“शृणु, हे मुनिश्रेष्ठ, शौचस्य यथाविधिं; भक्त्या एकचित्तः कृत्वा, परमं पुण्यं लभते जनः। मार्कण्डेयकुण्डे प्राचीनकाले स्नानं विशेषतः चतुर्दश्यां सर्वपापविनाशनं पुण्यतमं स्मृतम्। तथैव समुद्रस्नानं सदा स्तूयते; विशेषतः पूर्णिमायां अश्वमेधफलप्रदं भवति। मार्कण्डेयवटः, कृष्णवृक्षः, रौहिणेयः, महोदधिः, इन्द्रद्युम्नसरोवरं—एते पञ्च तीर्थराजाः स्मृताः। ज्येष्ठमासे पूर्णिमायां ज्येष्ठानक्षत्रे विशेषतः, पुण्ये तीर्थराजे गन्तव्यम्। शरीरवाङ्मनःशुद्धः, तत्रैव चित्तैकाग्रः, सर्वद्वन्द्वविवर्जितः, रागद्वेषरहितः, अमर्षशून्यः सन्, कामवटस्य रम्ये कल्पवृक्षे स्नात्वा, जनार्दनं त्रिवारं प्रदक्षिणं कुर्यात्। तं दृष्ट्वा सप्तजन्मकृतपापात् विमुक्तः, महत्पुण्यं लभते, द्विजश्रेष्ठ, इच्छितं स्थानं प्राप्नोति। अहं तस्य नामानि, प्रत्येकयुगे रूपपरिमाणं च, तेषां गणनां च ब्राह्मणाः, कृतादियुगेषु कथयिष्यामि। वटः, वटेशः, कृष्णः, पुराणपुरुषः—इति ब्राह्मणाः, एतानि वटस्य नामानि युगेषु प्रसिद्धानि। योजनं त्र्यंशविहीनं, अर्धं योजनस्य, तस्यापि अर्धम्—एवं कल्पवृक्षस्य परिमाणं कृतयुगे प्रारम्भे वर्णितम्। तं वटं मन्त्रेण प्रणम्य, दक्षिणाभिमुखः, त्रिशतं धन्वन्तरमितं गच्छेत्। तत्र विष्णोः दर्शनं यत्र, स्वर्गद्वारं रमणीयं, समुद्रात् उद्धृतं दारु, सर्वगुणसमन्वितम्। तत्र साष्टाङ्गं प्रणम्य, सम्यक् पूजां कृत्वा, सर्वरोगपापग्रहादिभ्यः विमुच्यते। एकवारं स्वर्गद्वारे समुद्रतीरे उग्रसेनं दृष्ट्वा, तत्र गत्वा, आचम्य, शुचिः सन्, परं नारायणं ध्यानयेत्। ततोऽष्टाक्षरं मन्त्रं हस्ते शरीरे च स्थापयेत्—“ॐ नमो नारायणाय”—इति मुनिभिः निर्दिष्टम्। किम् अन्यैर्मन्त्रैः मनः क्षोभयद्भिः? “ॐ नमो नारायणाय” मन्त्रः सर्वार्थसिद्धिदः। अत्र जलानि ‘नाराः’ इति स्मृतानि, यतो हि ते नरस्य पुत्राः; तानि जलानि विष्णोः पूर्वं शय्यास्थानं आसन्, तस्माद् नारायणः स्मृतः। वेदाः नारायणपरायणाः, द्विजातयः नारायणपरायणाः, यज्ञाः नारायणपरायणाः, सर्वकर्माणि नारायणपरायणानि। भूमिः नारायणपरायणाः, आपः नारायणपरायणाः, अग्निः नारायणपरायणः, व्योम नारायणपरायणम्। वायुः नारायणपरायणः, मनः नारायणपरायणम्, अहङ्कारबुद्धी नारायणस्वरूपे एव। यत् किंचित् प्राणी नाम, भूतं भविष्यद्वर्तमाने, स्थूलं सूक्ष्मं परं वा, सर्वं नारायणस्वरूपम्। शब्दादि विषयाः, श्रोत्रादि इन्द्रियाणि, प्रकृतिपुरुषौ च—सर्वं नारायणस्वरूपम्। एवं भगवतः माहात्म्यं, तीर्थानां पुण्यं, माधवदर्शनस्य च महिमा, भक्तानां च परमगतिर्निर्दिष्टा।