यदा मन्वन्तरं व्याप्नोति, तदा सप्तर्षीणां चतुर्वर्गाः, स्वकर्तव्यं सम्यक् सम्पाद्य, निर्मलस्य ब्रह्मलोकस्य प्राप्तिं यान्ति। तेषां स्थानं पुनरन्ये तपसा युक्ताः पूरयन्ति; ये गताः, ये च वर्तमानाः, ते सर्वे परस्परं तदधिकारं प्राप्नुवन्ति, हे द्विजश्रेष्ठ। दिव्ये लोके ये सप्त महर्षयः स्मृताः, ते अपि सावर्य-मन्वन्तरस्य आगमे भविष्यन्ति, हे द्विज। तत्र रामः, व्यासः, अत्रिः तेजस्वी च विद्वान्, भारद्वाजः, द्रौणिः, तथा अश्वत्थामान् महातेजाः, एते सप्तर्षयः भविष्यन्ति। गौतमः, अजरः, शरद्वान् गौतमः, कौशिकः, गालवः, और्वः, कश्यपश्च—एते अपि सप्तर्षयः भविष्यन्ति। वैरी, आध्वरी, शमनः, धृतिमान्, वसुः, अरिष्टः, अधृष्टः, वाजी, सुमतिश्च—एते सावर्य-मनोरपत्याः, भविष्यन्ति प्रमुखाः सप्तर्षयः। यः कश्चित् प्रातःकाले तेषां नामानि पठति, स सुखं, महत् कीर्तिं, दीर्घायुष्यम् च प्राप्नोति। एवं सप्त सप्तर्षिवर्गाः यथार्थतया उक्ताः, हे ब्राह्मणाः, अद्यागामिनां मन्वन्तराणां संक्षेपेण शृणुत। पञ्च सावर्य-मनवः, तेषां एकः वैवस्वतः, चत्वारः प्रजापतेः, इति विज्ञेयम्। परमेष्ठिनः पुत्राः, ये मेरुसावर्यत्वं प्राप्तवन्तः, ते दक्षस्य पौत्राः, तस्य प्रियायाः पुत्र्याः जाताः। तपसा महाबलयुक्तः मेरुशिखरे प्रजापतेः रुचेः पुत्रः, यः 'रौचिः' इति प्रसिद्धः, स मनुरभवत्। भूतिदेव्याः पुत्रः 'भौति' इति रुचेः सुतः, एते सप्त मनवः अस्मिन्वर्तमाने चक्रे भविष्यन्ति इति स्मृताः। एतेन सप्तद्वीपपुरीयुक्तां पृथिवीं सहस्रयुगपर्यन्तं रक्षिष्यन्ति, हे द्विजोत्तम। प्रजापतिः तपसा तेषां मध्ये सृष्टिसंहारं पुनः पुनः करोति; सप्ततिः चक्राणि, सहांशकैः, उक्तानि। तानि चक्राणि कृतत्रेतादियुगैः सह संयोज्य, मन्वन्तरं कथ्यते; एते चतुर्दश मनवः कीर्तिशालिनः, वर्णिताः। वेदेषु सर्वेषु च पुराणेषु, हे बलिनः ब्राह्मणाः, एषां स्तुतिः शुभा इति प्रसिद्धा। मन्वन्तरान्तरेषु प्रलयाः भवन्ति, तेषां चान्ते नूतनाः सृष्टयः सन्ति; तेषां पारं शतवर्षैः अपि न शक्यते वक्तुम्। भूतानां सृष्टिसंहारः, मन्वन्तरप्रलयाश्च, श्रूयन्ते, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ। तत्र ये शेषाः, ते देवा, सप्तर्षयः च, तपस्विनः ब्रह्मचारिणः, विद्यायुक्ताश्च भवन्ति। सहस्रयुगपर्यन्ते सम्पूर्णे, कल्पः सम्पूर्णः इति कथ्यते; तदा सर्वे प्राणी सूर्यरश्मिभिः दग्धाः भवन्ति। ब्रह्माणं पुरतः स्थापयित्वा, आदित्यगणैः सह, ते सर्वे परमेश्वरं हरि-नारायणं, देवानां श्रेष्ठं, प्रविशन्ति। स सृष्टिकर्ता, कल्पान्ते पुनः पुनः, अव्यक्तः, नित्यः देवः, स एव अस्य जगतः स्वामी। इदानीं, हे मुनिवृषभ, अहं ते वैवस्वतमनोरस्मिन्वर्तमाने महात्मनः सृष्टिं कथयिष्यामि। अत्र वंशक्रमेण प्राचीनमाख्यानं प्रवृत्तम्, यत्र हरिः भगवान् महात्मा वृष्णिकुले जातः इति श्रूयते। कश्यपात् तथा दक्षकन्यायाम् विवस्वान् अभवत्, तस्य भार्या संज्ञा, त्वष्टुः दिव्या कन्या। सा सुरेश्वरीति त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धा, सा महात्मनः मार्ताण्डस्य धर्मपत्नी भविष्यति। सा रूपयौवनसम्पन्ना अपि, पतिस्वरूपेण न तुष्टा; संज्ञा नाम्ना सा तपस्विनी महातेजस्विनी च। सूर्यस्य रूपं, महातेजस्वित्वात्, तस्याः अङ्गेषु दग्धमिव अभवत्, यत् न तस्याः प्रीतिकरम्। स्नेहात् स उवाच—'एष अण्डात् न मृतः' इति; अजानन् कश्यपः तं 'मार्ताण्ड' इति नाम दत्तवान्। विवस्वतः तेजः सदा अतिक्रान्तं, येन स कश्यपसुतः त्रीन् लोकान् दग्धवान्। स सूर्यः, तपनां श्रेष्ठः, संज्ञायां त्रीन् अपत्यानि जनयामास—एकां पुत्रीं द्वौ च पुत्रौ, प्रजापतीन्। विवस्वतः पुत्रः मनुः पूर्वं श्रद्धादेव इति प्रसिद्धः, प्रजापतिः; यमः च यमुनाच द्वौ जज्ञाते। विवस्वतः कृष्णत्वं दृष्ट्वा, संज्ञा तद् सहनं न शक्ता, स्वस्यानुरूपां छायां स्वयमेव सृष्टवती। सा मायया संज्ञा छायां स्वयम् उत्पाद्य, प्रणिपत्य, अञ्जलिं कृत्वा, संज्ञां प्रपेदे, हे द्विजोत्तम। सा उवाच—'किं कर्तव्यम्? वद मां सुमुखि। तव आदेशे स्थितास्मि; आज्ञापय मां सुशोभने।' 'अहं गच्छामि, शुभं ते अस्तु, पितुः गृहम्। त्वं एव मम गृहे निर्भया स्थातुमर्हसि।' 'एते द्वौ पुत्रौ, एषा च तन्वी कन्या मम; त्वं तेषां पालनं कुरु, परं तदेतन्न कदापि नाथाय प्रकाशयेत्।' 'हे देवि, यावद् केशग्रहणं वा शापं वा न लभसे, तावत् न प्रकाशयिष्यामि; नमस्ते, यथेष्टं गच्छ देवि।' एवं सावर्ण्यां सम्यक् उपदिश्य, तस्याः अनुमतिं लब्ध्वा, संज्ञा लज्जिता तपस्विनी च, त्वष्टुः समीपं जगाम।