शिवभक्तानां च भागवतभक्तानां च विवादनिरासाय, हे परमपुरुष, अस्मिन् पवित्रे निर्मले श्रेष्ठे क्षेत्रे भगवान् विष्णुः मर्कण्डेयमहर्षिं प्रति एवमुवाच। "भगवन्, अहम् अत्र महद् अत्युत्तमं शिवमन्दिरं स्थापयिष्यामि, तथा तव स्थाने शङ्करस्य प्रतिष्ठां करिष्यामि। तदा लोके हरीश्वरयोः एकरूपत्वं जनाः विज्ञास्यन्ति।" इति जगन्नाथः पुनः तं महर्षिं प्रत्युवाच—"अयं परमेश्वरः सर्वकारणभूतः लिङ्गरूपेण पूज्यः, विवादशान्तये प्रतिष्ठितः। ममाज्ञया त्वं शीघ्रं शिवमन्दिरं स्थापय, तस्य प्रभावेन त्वं शिवलोकस्थायी भविष्यसि। शिवस्य प्रतिष्ठायाम् ममापि प्रतिष्ठा सम्पद्यते, न हि अस्माकं मध्ये किञ्चिद् भेदः, एक एव तत्त्वं द्विधा दृश्यते। यः रुद्रः स एव विष्णुः, यः विष्णुः स एव महेश्वरः, वाय्वाकाशयोः इव न कोऽपि भेदः। मोहवशात् एव जनाः न जानन्ति यः गरुडध्वजः स एव वृषध्वजः, त्रिपुरान्तकः, त्रिनेत्रः। अतः त्वं मम नाम्ना शिवमन्दिरं स्थापय, उत्तरदिशि सुरेश्वरस्य रम्यं तीर्थं निर्माणय। मर्कण्डेयसरोवरं नाम्ना ख्यातिं गमिष्यति, हे द्विजश्रेष्ठ, तद् सर्वपापनाशनं भविष्यति। एवं उक्त्वा भगवान् जनार्दनः सर्वत्र व्याप्य तत्रैव अन्तर्धानमगच्छत्। अथ अहम् पञ्चतीर्थकर्मणः विधिं कथयामि, हे द्विज, स्नानदानदर्शनानां च फलं शृणु। मर्कण्डेयसरोवरं गत्वा, उत्तराभिमुखः, शुचिः सन्, त्रीः प्रक्षालनानि कृत्वा, अयं मन्त्रः जपनीयः—"भगचक्षुःप्रमथन त्रिपुरारिनमस्ते, संसारसागरे मग्नं पापगृहीतं चेतनाहीनं मां उद्धर।" पुनः "शिवाय शान्ताय सर्वपापनाशनाय नमः, स्नानं करिष्यामि, देवेश, मम पापं नाशय।" इति प्रार्थ्य, नाभिपर्यन्तं जलस्नानं कृत्वा, विधिवत् तैलतिलजलैः देवर्षिपितृभ्यः तर्पणं कुर्यात्। स्नानं कृत्वा, आचम्य, शिवमन्दिरं गच्छेत्, गर्भगृहं प्रविश्य त्रिः प्रदक्षिणं कुर्यात्। मूलमन्त्रेण मर्कण्डेयेश्वरं पूजयेत्, अघोरमन्त्रेण प्रणम्य तं सम्पूजयेत्—"त्रिनेत्र नमस्ते, शशिधर नमस्ते, रक्ष माम् विरूपाक्ष, महादेव नमस्ते।" इति। एवं मर्कण्डेयसरोवरे स्नात्वा शंकरदर्शनं कृत्वा, दशाश्वमेधसमानं फलमवाप्नोति। सर्वपापविमुक्तः शिवलोकं गच्छति, तत्र उत्कृष्टान् भोगान् भुक्त्वा कल्पक्षये पर्यन्तं तिष्ठति। पुनरिहागत्य, सः विद्वान् ब्राह्मणो भवति, शंकरयोगं लभित्वा मोक्षं प्राप्नोति। ततः कामद्रुमं गत्वा, त्रिः प्रदक्षिणं कृत्वा, तं वटवृक्षं परमानुरागेण पूजयेत्—"ॐ, साकाराय, महाप्रलयकर्त्रे, महारसासनाय, वटाय नमः।" इति। "त्वं नित्यं अमृतोऽसि, वटवृक्ष, हरिस्थानभूतः; पापं मे नाशय, कामद्रुम, नमोऽस्तु ते।" इति प्रार्थयेत्। यो भक्त्या कामद्रुमं प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणमति, सः सर्प इव पुरातनत्वचं त्यक्त्वा त्वरितं पापात् विमुच्यते। तस्य छायायां प्रविश्य, ब्रह्महत्या दोषात् विमुक्तो भवति, अन्यपापानां किं पुनः वक्तव्यम्? यः कृष्णतनुतः उत्पन्नं ब्रह्मतेजसा दीप्तं वटवृक्षरूपं विष्णोः परमं रूपं पश्यति, प्रणमति च, सः राजसूयाश्वमेधयोरपि अधिकं फलमवाप्नोति, स्वकुलं उद्धृत्य विष्णुलोकं गच्छति। कृष्णस्य पुरतः स्थितं गरुडं प्रणम्य, सर्वपापविमुक्तः सः विष्णुपुरीं गच्छति। यो वटं, गरुडं, पुरुषोत्तमं, सङ्कर्षणं, सुभद्रां च पश्यति, सः परमं पदं लभते। विष्णुमन्दिरं प्रविश्य, त्रिः प्रदक्षिणं कृत्वा, स्वमन्त्रेण भक्त्या सङ्कर्षणं सम्पूजयेत्—"हलायुधाय नमः, मुसलधराय नमः, रेवतीप्रियाय नमः, भक्तवत्सलाय नमः।" पुनः—"बलश्रेष्ठाय नमः, भूमिधराय नमः, प्रलम्बशत्रवे नमः, कृष्णाग्रजाय पालय माम्।" इति। एवं देवानामपि पूज्यं, कैलासशिखरप्रख्यं, शशिसमप्रभमुखं, नीलाम्बरधरं, महाभुजबलसम्पन्नं, फणामुकुटमण्डितं, एककुण्डलशोभितं, हलधरं अनन्तं सम्पूजयित्वा, भक्तिमान् नरः रोहिणीसुतस्य पूजया कामान् लभते, सर्वपापविमुक्तः विष्णुलोकं यान्ति। तत्र कल्पान्तपर्यन्तं सुखानि भुञ्जानः, पुण्यक्षये पुनरिह योगिवर्यकुले जन्म लभते। तत्र शास्त्रार्थपरिज्ञः श्रेष्ठब्राह्मणो भूत्वा, ज्ञानं प्राप्य, दुर्लभं मोक्षं प्राप्नोति। एवं हलीनं सम्पूज्य, ततः कृतनिश्चयः कृष्णं द्वादशाक्षरमन्त्रेण पूजयेत्।