एवं भगवतः श्रीविष्णोः स्वरूपवर्णनं मुनिसत्तमाय प्रवृत्तमस्ति। स एव कालनियन्त्रणचक्रस्य नियन्ता, तस्य रूपं ब्रह्मैव सर्वभूतशमकं सर्वेषां प्रवृत्तीनां कारणमिति साक्षादुक्तवान्। स्वमेव तु सदा सर्वभूतेषु प्रतिष्ठितं, किन्तु कश्चिदपि तं न वेत्ति, इत्यपि ब्रह्मर्षेः पुरतः प्रकटितवान्। सर्वेषु लोकेषु भक्तजनाः तं सर्वत्र पूजयन्ति; यत् किंचित् दुःखं त्वया मयि प्राप्तं, द्विजोत्तम, तत् सर्वं तव सुखोत्पत्तये कल्याणाय च सञ्जातम्। यद् अपि त्वया लोके यत्किञ्चिद् दृष्टं स्थावरजङ्गमं, तत् सर्वं मया एव सञ्जातं, सर्गपालकात्मना प्रतिष्ठितं; अहं नारायणः शङ्खचक्रगदाधरः इति प्रसिद्धः। यावत् सहस्रयुगपर्यन्तं कालः प्रवर्तते, तावत् मम विश्वात्मनो निद्रा भवति, यस्य प्रभावेन सर्वलोकाः मोहिता भवन्ति। एवमत्र सर्वेषु वस्तुषु कालरूपेण स्थितोऽहं, शिशुरूपेणापि यावत् ब्रह्मा न प्रबुध्यते। ब्राह्मणश्रेष्ठ, त्वां ब्रह्मरूपेण वरं दत्तवानस्मि, सदा तुष्टः पूजितः ब्राह्मणर्षिसंघैः। यदा स्थावरजङ्गमं सर्वं एके सागरे लीनं जातं, तदा त्वं ममाज्ञातः प्रादुरासीत्; ततः तुभ्यं विश्वमिदं प्रकटितम्। यदा त्वं मम शरीरे प्रविश्य सर्वं विश्वं दृष्टवान्, तदा त्वं विस्मितः न चावबुद्धः। ततः शीघ्रं तव तं देहात् मुखेन निष्कासितवान्, एषा मम कथितं रहस्यं, यद् देवदानवैरपि दुरवबोध्यम्। यावत् स धर्मात्मा ब्रह्मा न प्रबुध्यते, तावत् त्वं मुनिश्रेष्ठ, सुखेन विश्वासपूर्वकं वस। यदा च सर्वलोकपितामहः प्रबुध्यते, तदा अहमेव सर्वभूतानि देहानि च सृजाम्येकः। आकाशं, पृथिवी, अग्निः, वायुः, आपः, यच्चान्यदस्ति स्थावरजङ्गमं, तत् सर्वं अत्र मया सृज्यते। एवं उक्त्वा माधवः मुनिं पुनरपि सम्बोधितवान्, यस्य शब्दः मेघनिनादसदृशः, सहस्रयुगात् परं। "ब्राह्मणर्षे, सत्यमेव वद, किमर्थं त्वया मम स्तुतिः कृता? श्रेयोवरं वृणीष्व, शीघ्रं दास्यामि। त्वं चिरंजीवी देवेषु, मयि भक्तः, दृढव्रतः; तस्मात् ब्राह्मणश्रेष्ठ, पुनः चिरं जीवसि।" भगवतः शुभवचनं श्रुत्वा, तं च दृष्ट्वा, स मुनिः शीघ्रं शिरसा प्रणम्य, साष्टाङ्गं नत्वा पुनः उवाच—"देवेश, तव परमं रूपं दृष्टं मया, तव दर्शनात् मम मोहः नष्टः, हे हरि। तथैव, भगवन्, तव प्रसादेन मम केवलं एष एव अभिलाषः—लोकानां कल्याणाय, विविधकलहशमनाय।" "शैवानां भागवतानां च विवादनिराकरणाय, अस्मिन् पुण्ये विशुद्धे उत्तमे क्षेत्रे, पुरुषोत्तम, अहं महत् शिवालयं स्थापयिष्यामि, तत्रैव शङ्करं तव स्थाने स्थापयिष्यामि। तदा लोके जनाः हरिम् ईश्वरं चैकं रूपं विज्ञास्यन्ति।" इत्युक्त्वा भगवाँस्तं मुनिं पुनरुवाच—"एषः परमेश्वरः, जगतां कारणं प्रभुश्च, एष लिङ्गः पूजार्थं, विविधकलहशमनाय। ममाज्ञया, ब्राह्मणश्रेष्ठ, शीघ्रं शिवस्य देवालयं स्थापय; तस्य प्रभावेन त्वं शिवलोकस्थः सदा स्थितो भविष्यसि।" "यदा शिवः स्थापितः, तदा ममापि स्थापनं सम्पद्यते; न हि अस्माकं भेदः, एकं तत्त्वं द्विधा दृश्यते। यः रुद्रः स एव विष्णुः, यः विष्णुः स एव महेश्वरः; न हि तयोर्भेदः, यथा वाय्वाकाशयोः। मोहात् जनाः न जानन्ति, यः गरुडध्वजः, स एव वृषध्वजः, त्रिपुरान्तकः, त्रिनयनः। तस्मात् ब्राह्मण, स्वनाम्ना शिवस्य देवालयं स्थापय; उत्तरदिशि रम्यं पुण्यं क्षेत्रं देवेशाय निर्मितुमर्हसि।" "मार्कण्डेयसरो नाम कूपः मनुष्येषु प्रसिद्धः भविष्यति, द्विजोत्तम, स सर्वपापनाशकः।" इत्युक्त्वा, स भगवान् तत्रैव तस्मिन्नन्तर्धानं जगाम—सर्वव्यापी जनार्दनः तस्मै मार्कण्डेयाय मुनिवराय। अथ, अहं पञ्चतीर्थानां विधिं कथयामि, द्विजोत्तम, स्नानदानदर्शनैः यद् फलम्। उत्तराभिमुखः शुचिः सन्, मार्कण्डेयसरोवरं गच्छेत्, तत्र त्रिः निमज्ज्य, एतं मन्त्रं जपेत्—"भगचक्षुःशत्रो त्रिपुरारिनमस्ते, संसारसिन्धौ पतितं मां पापगृहीतं प्रमत्तं उद्धर।" "शिवाय शान्ताय सर्वपापनाशाय नमः; देवेश, अहं स्नानं करोमि, मम पापं नाशय।" नाभिपर्यन्तं जलं स्नात्वा, विधिवत्, तैलतिलयुक्तेन जलेन, देवर्षिपितृभ्यश्च तर्पणं कुर्यात् एकचित्तः। स्नानं सम्पन्न्य, आचमनं कृत्वा, शिवमन्दिरं गच्छेत्, तत्र प्रविश्य, त्रिवारं प्रदक्षिणं कुर्यात्। मूलमन्त्रेण मार्कण्डेयेशं पूजयेत्, अघोरमन्त्रेण प्रणम्य तं सम्पूजयेत्—"त्रिनेत्राय नमः, शशिधराय नमः, रक्ष मां विरूपाक्ष, महादेवाय नमः।" एवं मार्कण्डेयसरोवरे स्नात्वा, शंकरदर्शनं कृत्वा, दशाश्वमेधसमानं फलमवाप्नोति नरः।