भगवत्प्रसादात् स्मृतिः मम कदाचित् न नश्येत् इति प्रार्थयन्, स देवर्षिः परमेश्वरं प्रपन्नः सन्देहपूर्वकं पप्रच्छ—"देव, त्वां च तव च परमां मायां ज्ञातुमिच्छामि। हे देवदेव, त्वं कः? किमिदं महदद्भुतं दृश्यते? त्वं कः कमलनयन? कः स त्वं यः शरीरान्तर्गतः शीघ्रं सततं सञ्चरन् अव्ययः स्थितः? बालरूपेण स्वयमिह जातः सन्, सर्वं जगद्ग्रसित्वा किमर्थं तिष्ठसि? एतदाख्यातव्यं त्वया। हे पापवर्जिन्, किं कारणं सर्वं जगत् तव शरीरे स्थितम्? चिरकालं किं वा, हे रिपुसूदन, अत्र स्थितुमिच्छसि?" स एवोवाच—"एतदखिलं ज्ञातुमिच्छामि, हे देवदेव; यथावत्सर्वमाख्याहि। त्वत्तः, हे कमलनयन, महदिदं दुरवगाह्यं यथादृष्टं तत्त्वेन श्रोतुमिच्छामि।" एवं पृष्टः स देवदेवो दिव्यतेजाः तं सान्त्वयित्वा, मधुरया वाचा प्राह—"ब्राह्मण, मामेव देवाः यथार्थतो न जानन्ति। त्वयि स्नेहात् अहं कथयामि यथा सृष्टिं करोमि। त्वं पितृभक्तः, तपस्वी, केवलं मय्येव शरणं गतः; अतः प्रत्यक्षं दर्शितवानस्मि, ब्रह्मचर्यव्रतं ते महत्।" "प्राचीनकाले, अहं जलानां 'नाराः' इति नाम संज्ञां च अददाम्; तस्मात् 'नारायणः' इति प्रसिद्धः अस्मि, जलानि मम नित्यं निवासस्थानानि। अहं नारायणः, सनातनः, अव्ययः बीजम्, सर्वभूतकृत् च तेषां संहर्ता चास्मि, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ। अहमेव विष्णुः, अहं ब्रह्मा, अहमेव शक्रो देवाधिपः; अहं वैश्रवणो राजा, यमश्च मृत्युपतिः। अहं शिवः, सोमः, कश्यपः, प्रजापतिश्च; अहं धाता, विधाता, यज्ञश्चास्मि, हे द्विजोत्तम।" "अग्निर्मुखम्, पृथिवी पादौ, चन्द्रसूर्यौ नेत्रे; व्योम शीर्षम्, आकाशं शरीरम्, दिशः श्रोत्रे, जलानि स्वेदात् उत्पन्नानि। दिशः च आकाशं च मम शरीरम्, वायुर्मनसि तिष्ठति; शतयज्ञैः महादानैः च मया पूजितम्। वेदविदः मां यज्ञसंस्थं पूजयन्ति; भूमौ राजानः, स्वर्गकामाः, मां पूजयन्ति। तथैव वैश्याः, स्वर्गलोकविजयकामाः, मेरुमन्दराभरणं, चतुर्समुद्रविस्तीर्णं मां पूजयन्ति।" "अहमेव शेषरूपेण पृथिवीं धारयामि; पूर्वे वराहरूपेण जगदिदं ममासीत्। सा जलासु निमज्जन्ती, मम शक्त्या उद्धृतासीत्; पुनः, अग्निरूपेण जलं पिबामि। जलानि संपूर्य ग्रसामि, पुनः विसृजामि; ब्राह्मणाः मुखम्, क्षत्रियाः भुजौ, वैश्याः ऊरुशरणाः। शूद्राः पादरूपेण मम, क्रमशः शक्त्या युक्ताः; ऋग्वेदः, सामवेदः, यजुर्वेदः, अथर्ववेदः—मत्तः एव उत्पद्यन्ते, मय्येव लयं यान्ति।" "शान्ताः, जितेन्द्रियाः, ज्ञाननिष्ठाः तपस्विनः मामेव प्राप्नुवन्ति। रागद्वेषक्रोधविवर्जिताः, असङ्गिनः, निर्मलाः, गुणस्थिताः, अहंकारशून्याः, नित्यं ब्रह्मविद्यायाम् निपुणाः—ब्राह्मणाः मां चिन्तयन्तः पूजयन्ति। अहं ज्वलनः, तेजः, सूर्यः, अनिलः; यानि यानि तारारूपाणि गगने दृश्यन्ते—" "सर्वे समुद्राः, निधयः, सर्वदिशि मम रोमकूपानि इति विद्धि। मम इच्छाः, क्रोधः, हर्षः, भयम्, मोहः—एतानि एव वस्त्रशयनगृहरूपाणि। एतानि सर्वाणि मम रूपाणि, शुभकर्मणा तानि प्राप्यन्ते। सत्यं, दानम्, तपः, सर्वभूतानां अहिंसा—मयैव नियोजितानि।" "ये मया विज्ञाननिगृहीतानि, ते न कामात् कर्म कुर्वन्ति; ये वेदाध्यायिनः, विविधयज्ञैः मां पूजयन्ति—शान्तचित्ताः, जितक्रोधाः द्विजाः मां प्राप्नुवन्ति; पापकर्मिणः न मां प्राप्नुवन्ति।" "सद्बुद्धिसम्पन्नानां मानवानां मम फलं महद्, न तु दीनदुर्बुद्धीनां लोभग्रस्तानां। मोहिनां मिथ्याचारिणां मम प्राप्तिः सुदुर्लभा। यदा धर्मस्य ग्लानिः भवति, हे महाभाग—तदा स्वयमेव सृजामि स्वमात्मानम्।" "राक्षसाः, हिंसाशीलाः, अपि श्रेष्ठदेवैरजित्याः; यदा घोरराक्षसाः लोके उत्पद्यन्ते, तदा धर्मात्मनाम् गृहेषु जन्म गृह्णामि। मानुषं शरीरं प्रविश्य सर्वं शमयामि; देवमानुष्यगन्धर्वसर्पराक्षसान् सृष्ट्वा—" "स्थावराणि च सर्वाणि, स्वयमेव संहरामि। कर्मकाले पुनः मनसा विचिन्त्य शरीरं सृजामि। धर्मस्थापनार्थं मानुषं शरीरं प्रविश्य, कृतयुगे धर्मः श्वेतः, तृतेयुगे मम कृष्णः। द्वापरे रक्तः, कलियुगे कृष्ण एव; तदा धर्मस्य त्रयोदशांशोऽधर्मः जायते।" "यदा संहारकालः आगच्छति, कालरूपं भीषणं भूत्वा, त्रिलोकीं चराचरं च नाशयामि। अहं त्रैगुण्यधर्मः, विश्वात्मा, सर्वलोकानां सुखदः, अविभक्तः, सर्वव्यापी, अनन्तः, इन्द्रियेश्वरः, उरुगायः।" एवं भगवान् सर्वेश्वरः, स्वस्वरूपं, जगत्सृष्टिस्थितिलयानां रहस्यं च, तस्मै भक्ताय महर्षये स्नेहपूर्वकं प्रतिपादयामास।