मार्कण्डेयः भगवन्तं समुपस्थित्य, कृताञ्जलिपुटः, भक्तिपूर्वकं प्रार्थयामास—"देवानां प्रभो, देवायतन, सर्वलोकनाथ, विश्वकारण, कृपां कुरु। सर्वस्य स्रष्टः, देव, मम जीवनाधार, आप्स्थित, मधुसूदन, कृपां कुरु। लक्ष्मीवल्लभ, त्रिंशद्देवेश, कंसकेशिनिषूदन, अरिष्टदर्पहा, कृपां कुरु। कृष्ण, दैत्यनाशन, दानवान्तक, मथुरावासी, यादवहर्ष, कृपां कुरु। इन्द्रानुज, वरद, अक्षय, त्वं भूमिः, त्वं आपः, त्वं अग्निः, त्वं वायुः। त्वं व्योम, त्वं मनः, त्वं चाहंकारः, त्वं बुद्धिः, त्वं प्रकृतिः, गुणाः सत्त्वादयः, जगन्नाथ त्वमेव। त्वं पुरुषः, विश्वव्यापी, परमपुरुषादपि परः, त्वं सर्वेन्द्रियाणि, शब्दादिविषयाः त्वमेव। त्वं दिशां पालकः, धर्मः, वेदाः, सम्यग्दत्तदक्षिणयज्ञः, त्वं इन्द्रः, त्वं शिवः, त्वं हविः, त्वं वह्निः। त्वं यमः, पितृपतिः, राक्षसेन्द्रः, वरुणः, जलाधिपः, वायुः, धनाधिपः च त्वमेव। ईशानः, अनन्तः, गणेशः, षण्मुखः, वसवः, रुद्राः, आदित्याः, दिवौकसः त्वमेव। त्वं दानवाः, यक्षाः, दैत्याः, मरुतः, सिद्धाः, अप्सराः, नागाः, गन्धर्वाः, चारणाः च त्वमेव। त्वं पितरः, वालखिल्याः, प्रजापतयः, अक्षय, ऋषयः, मुनिगणाः, अश्विनौ, निशाचराः च त्वमेव। सर्वे भवन्ति ये जीवाः, त्वमेव; किं बहुना? ब्रह्माद् यावत् तृणपर्यन्तं सर्वं त्वयि समाहितम्। त्वं भूतं, भविष्यत्, वर्तमानं; चराचरं जगदपि त्वमेव। तव तद् परं रूपं, देव, अव्ययम्, स्थिरम्, अचलम्। ब्रह्मादयोऽपि तद् न जानन्ति; तर्हि अन्ये अल्पबुद्धयः कथं जानेयुः? देव, शुद्धस्वरूप, नित्य, प्रकृतिपरः त्वमेव। अव्यक्तः, शाश्वतः, अनन्तः, सर्वव्यापी, महेश्वरः, व्योमातिरिक्तः, शान्तः, अजः, सर्वशक्तिमान्, अक्षयः त्वमेव। गुणरहितं, निष्कल्मषं च त्वां कः स्तोतुं समर्थः? येन येन स्तुतः त्वया, मम मनः सीमितं दोषयुक्तं च, देव, अक्षय, तद् सर्वं क्षन्तुमर्हसि।" एवं तेन समये मार्कण्डेयेन स्तुतः, भगवाञ्छ्रीनारायणः, तुष्टः, मेघनिनादसदृशगम्भीरया वाचा, द्विजश्रेष्ठं सम्बोधितवान्—"किं ते मनसि वाञ्छितं तद् वद, ब्रह्मर्षिसत्तम, यत् यत् इच्छसि तत् सर्वं दास्यामि।" तस्य महात्मनः बालस्य वचः श्रुत्वा, स मुनिः, तं चिन्तयन्, परमं हर्षं प्राप्य प्रत्युवाच—"देव, त्वां च तव परां मायां ज्ञातुमिच्छामि; त्वदीयया कृपया, देवाधिदेव, मम स्मृतिर्न कदाचिदपि नश्येत्।" "त्वां जानातुमिच्छामि, कमलनयन, यः शरीरान्तर्गतः शीघ्रं च सततं सञ्चरति, अक्षयः त्वमेव।" "एह बालरूपेण स्वयमागतः, किमर्थं स्थितः अस्मिन्संसारे सर्वं ग्रसित्वा? एतदाख्यातुमर्हसि।" "कस्मात् कारणात् सर्वं जगत् तव शरीरे स्थितम्, पापशोधन? चिरं चात्र स्थितुमिच्छसि, रिपुसूदन?" "एतत् सर्वं ज्ञातुमिच्छामि, देवाधिदेव; यथावत्सर्वं विस्तरेण सत्यं वद, महदद्भुतं यद् दृष्टं मया, तव मुखात् श्रोतुमिच्छामि।" एवं तेन पृष्टः, तेजस्वी देवदेवः तं सान्त्व्य, वाक्यं प्रवक्तुं आरब्धवान्—"ब्राह्मण, देवाः अपि माम् यथार्थतया न जानन्ति। त्वत्स्नेहात् त्वां साक्षात् ज्ञापयिष्यामि, कथं सृष्टिं करोमि।" "त्वं पितृभक्तः, मुनिश्रेष्ठ, मय्येव शरणं गतः; अतः साक्षात् मया दृष्टः; तव ब्रह्मचर्यव्रतम् उत्तमम्।" "पूर्वं 'नाराः' इति नाम जलानां मया दत्तम्; तस्मात् 'नारायणः' इति प्रसिद्धः, जलानि मम नित्यनिवासः।" "नारायणः अहम्, नित्यः, अक्षयः, सर्वसृष्टिकर्ता, संहारकर्ता च, ब्राह्मणश्रेष्ठ।" "अहं विष्णुः, ब्रह्मा, शक्रः, वैश्रवणः, यमः च अहमेव।" "अहं शिवः, सोमः, कश्यपः, प्रजापतिः, धाता, विधाता, यज्ञः च अहमेव।" "अग्निर्मम मुखम्, भूमिः पादौ, चन्द्रसूर्यौ नेत्रे, व्योम शिरः, आकाशं शरीरम्, दिशः श्रोत्रे, जलं स्वेदात् जातम्।" "दिशः च आकाशं मम शरीरम्, वायुः मनसि स्थितः; शतयज्ञैः, बहुदक्षिणायज्ञैः पूजितः अहम्।" "ये वेदविदः, दिव्ये यज्ञे मयि स्थिताः, मां पूजयन्ति; भूमौ राजानः, स्वर्गकामाः, मां पूजयन्ति।" "तथा वैश्याः, दिवं जयितुमिच्छन्तः, मेरुमन्दरमण्डितं, चतुर्सागरपर्यन्तं मम क्षेत्रं पूजयन्ति।" "अहमेव शेषरूपेण पृथिवीं धारयामि; पूर्वं वराहरूपेण ममेदं जगत् आसीत्।" "सा पृथिवी जलमग्ना सति, मम शक्त्या उद्धृतासीत्; वरुणाग्निरूपेण जलानि अपिबं।" "जलानि संहृत्य पुनः विसृजामि; ब्राह्मणाः मम मुखम्, क्षत्रियाः बाहवः, वैश्याः ऊरुशरणाः।" "शूद्राः पादाः, क्रमशः शक्त्या च; ऋग्वेदः, सामवेदः, यजुर्वेदः, अथर्ववेदः—" एवं भगवता स्वस्वरूपं, जगद्व्याप्तिं च, मार्कण्डेयाय प्रतिपादितम्।