सर्पलोकं भूम्यधः स्थितं यत् किञ्चिद् अपि तत्र, सर्वं तद् क्षणेन दग्धम् अभूत् तस्मिन् महातेजसि अग्नौ, हे मुनीन्द्र। ततः शीघ्रगमनः वायुः च प्रलयाग्निः सहस्रशः योजनान् दग्धवान्। स तेजस्वी प्रभुः सर्वं दग्धवान्—देवाः, दानवाः, गन्धर्वाः, यक्षाः, सर्पाः, राक्षसाः च। सः दग्धः तीव्रः महातेजस्वी प्रलयाग्निः महाज्वालासमायुक्तः, महाप्रभः, महाघोषः च प्रसिद्धः अस्ति। दशकोटिसूर्यसमः, तेजसा ज्वलन्, सः शीघ्रं त्रिलोक्यं दग्धवान्—देवाः, दानवाः, मनुष्याः च तत्र। तस्मिन् घोरप्रलये, महाभयकरः, धर्मिष्ठः ऋषिः ध्यानयोगे लीनः अभवत्। तत्र, हे ब्राह्मणाः, प्रसिद्धः मार्कण्डेयः, मोहपाशैः बद्धः, तृष्णोपतापेन च विक्षिप्तेन्द्रियः, एकाकी स्थितः। स महाग्निं दृष्ट्वा, कण्ठं ओष्ठं तालु च शुष्कं, तृष्णया पीडितः, भयेन विवर्णः, ब्राह्मणः अपतन्। स भूमिं सर्वां भ्रमन्, मोहितः, उद्धतचेताः, रक्षन्तारं न लब्धवान्, मनः इह तत्र धावन्। तत्र न विश्रान्तिं न विश्रामस्थानं ब्राह्मणानां लब्धवान्। ‘किं करिष्यामि? न जानामि कस्य शरणं गच्छेयम्।’ इति। ‘कथं तं नित्यं भूतनाथं पश्येयम्?’ इति चिन्तयन्, मनः नित्ये भगवति एकाग्रं कृतवान्। तदा दिव्यं पदं प्राप्तवान्—प्रलयकारणं, भूतनाथं, नित्यवटः इति प्रसिद्धम्। त्वरितः स ऋषिः वटवृक्षस्य समीपं गतः, तत्र आगत्य, ऋषिसत्तमः मूलं उपविश्य। तत्र न कालाग्नेः भयम्, न ज्वालावृष्टिः, न प्रलयागमनम्, न वज्रविद्युतः। ततः, मेघाः हस्तिपोटसंनिभाः, विद्युत्पुष्पमालाभिः सुसज्जिताः, आकाशे उदिताः, अद्भुतदर्शनाः। केचित् नीलपद्मसदृशाः, केचित् श्वेतकुमुदसदृशाः, केचित् केसरसदृशाः, केचित् पीतवृष्टिमेघाः। केचित् हरिततृणसदृशाः, केचित् काकाण्डसदृशाः, केचित् पद्मदलप्रभाः, केचित् कुमकुमसदृशाः। केचित् नगररूपधारिणः, केचित् पर्वतसदृशाः, केचित् अञ्जनसदृशाः, केचित् मरकतप्रभाः। महामेघाः विद्युत्पुष्पमालाभिः बद्धशरीराः, घोररूपाः, महाबलाः, भीषणघोषयुक्ताः। ततः सर्वे मेघाः आकाशं आच्छाद्य, तैः भूमिः, पर्वतान्, वनानि, सरांसि च आच्छादितानि। सर्वदिशः जलप्रवाहैः पूरिताः, ततः तीव्रमेघाः सर्वं जलैः आप्लुतवन्तः, हे मुनीन्द्र। परमेश्वरप्रेरिताः, सर्वत्र महाजलानि वर्षन्तः, भूमिं पूरयन्ति। तैः घोरः, अशुभः, तीव्रः अग्निः नष्टः; द्वादशवर्षाणि मेघाः प्रलये स्थिता। महात्मना प्रेरिताः, सर्वं जलधाराभिः पूरितम्; ततः, हे ब्राह्मणाः, समुद्राः स्वसीमां उल्लङ्घितवन्तः। पर्वताः भग्नाः, भूमिः जलमध्ये निमग्ना; सर्वत्र मेघाः, मोहिताः, आकाशं पूरयन्ति। वायुवेगेन तैः नीताः, तदनन्तरं घोरः वायुः विष्णुना निगृहीतः। आद्ये पद्मे स्थितः देवः, जलानि पीत्वा, तस्मिन् घोरैकसागरे शयितः, यत्र चराचरं विनष्टम्। देवाः, असुराः, मनुष्याः, यक्षाः, राक्षसाः च सर्वे विनष्टाः; तदा ऋषिः विश्रान्त्वा, परमपुरुषं ध्यायन्। नेत्राणि उद्घाट्य, भूमिं जलैः पूरितां दृष्टवान्; न वटवृक्षं, न भूमिं, न दिशः, न सूर्यं दृष्टवान्। न चन्द्रः, न सूर्यः, न अग्निः, न वायुः, न देवाः, न असुराः, न सर्पाः—केवलं घोरः एकसागरः, तमसा आवृतः, निराधारः। ततः, हे ऋषयः, स निमज्जन् तर्तुं प्रयत्नं कृतवान्; स दुःखितः ऋषिः जलप्रवाहेन इह तत्र भ्रमन्। तत्र निमग्नः, हे ऋषयः, रक्षन्तारं न लब्धवान्; तं तथा मोहितं दृष्ट्वा, परमपुरुषः तस्य ध्यानात् तुष्टः, दयया ऋषिसिंहं वाक्यं अभाषत्। ‘‘बालः त्वं श्रान्तः, युवा, मयि दृढव्रतः; आगच्छ, आगच्छ शीघ्रं, मार्कण्डेय, मम समीपम्।’’ ‘‘माऽभैः, यत् मम पुरतः आगतः; स्थिरव्रत ऋषे मार्कण्डेय, त्वं बालः श्रान्तः।’’ तानि वचनानि श्रुत्वा, ऋषिः अतिवक्रः अभवत्; स ऋषिः तदा आश्चर्यं पुनः पुनः अभाषत्। ‘‘कः एषः, यः माम् नाम्ना आह्वयति, तपः उपहासं इव, शरीरं चुनौती इव, यशः सहस्रवर्षीयं इव?’’ ‘‘एवं आचारः न उचितः, देवेषु अपि; ब्रह्मा च देवेशः माम् दीर्घायुषं आहुः।’’ ‘‘कः एषः, घोरचिकीर्षया, यः अद्य मम मृत्युं इच्छति, मार्कण्डेय इति आह्वयति, मम अंतं कर्तुम इच्छति?’’ एवं उक्त्वा, ऋषिः चिन्तायुक्तः अभवत्—‘‘स्वप्नं दृष्टवान् वा, वा मोहः आगतः?’’ एवं विचारयन्, दुःखं निवारयन्, ‘‘भगवतः परमपुरुषस्य शरणं गच्छामि, भक्त्या’’ इति विचारः उत्पन्नः।