राजा स धर्मपूर्वकं राज्यं कृत्वा, नानाविधानि दानानि दत्त्वा, विविधयज्ञैः च पूजितः, बहुधा च दानं वितीर्य, सर्वार्थसिद्धः सन् सर्वस्वं त्यक्त्वा, तदनन्तरं परमं विष्णोः पदं, तं परमार्थधाम प्रविवेश। एवमेतद्, महर्षे, तव समक्षं धर्मात्मानं राजानं क्षेत्रस्य च माहात्म्यं विस्तरेण कथितवानस्मि; किं पुनः श्रोतुमिच्छसि? एवमुक्ते ब्रह्मणाऽव्यक्तसम्भवेन, ब्राह्मणाः तदाश्चर्यं मन्यमानाः हर्षेण पुनः पप्रच्छुः। "भगवन्, कदा कालेन पुरुषोत्तमं गन्तव्यं? केन विधिना पञ्चतीर्थकर्म च क्रियते? स्नानदानयोः फलं तीर्थेषु पृथक् पृथक् वद, देवदर्शनस्य च फलं पृथक् पृथक् वद।" कश्चित् कुरुक्षेत्रे सप्तसहस्रवर्षाणि एकपदे स्थित्वा, जितेन्द्रियः जितक्रोधः, उपवासेन तपश्चर्यां कुर्वन्, पुरुषोत्तमं द्वादश्यां शुक्लपक्षे ज्येष्ठमासे निरन्तरं पश्यन्, उपोष्य च, ततोऽपि श्रेष्ठं फलं प्राप्नोति। तस्मात्, द्विजश्रेष्ठ, स्वर्गकामैः ब्राह्मणादिभिः यत्नेन संयमेन च, ज्येष्ठमासे परमं पुरुषं द्रष्टव्यं। विधिवत् पञ्चतीर्थकर्म कृत्वा, शुक्लपक्षद्वादश्यां तं परमं पुरुषं श्रेष्ठपुरुषः पश्येत्। ये द्वादश्यां तं अक्षरं परमं पुरुषं पश्यन्ति, ते विष्णोर्लोकं प्राप्य कदाचन न पतन्ति। तस्मात् द्विजश्रेष्ठ, ज्येष्ठमासे यत्नेन गन्तव्यं, पञ्चतीर्थकर्म च कृत्वा, तत्र परमं पुरुषं द्रष्टव्यं। योऽपि दूरस्थः, श्रद्धया शुद्धचित्तः परमं पुरुषं नित्यं स्तौति, स विष्णोः पुरीं प्राप्नोति। यः श्रद्धया कृष्णतीर्थयात्रां समाहितः कृत्वा सर्वपापैः विमुक्तः, स विष्णोर्लोकं यास्यति। हरिचक्रं देवालयशिखरे दूरात् दृष्ट्वा, भक्त्या प्रणमति, तस्य पापानि क्षणेन विनश्यन्ति। ऋषे, यदा महाप्रलयकाले सूर्यचन्द्रमसो नष्टे, वायौ लीनं, स्थावरजङ्गमे च विनष्टे, तदा तीव्रः प्रलयसूर्यः उदितः, मेघा घोरनिनादिनः, विद्युत्पातैः वृक्षगिरयः भग्नाः। लोके सर्वे विनष्टे, उल्कापातैः सर्वं हृतम्, सरित्सरःषु जलं शुष्कम्। तदा प्रलयाग्निः वायुसंयुक्तः, त्रैलोक्यं सूर्यैः शोभितं प्रविवेश। ततः भूमिं विदार्य पातालं प्रविश्य, देवदानवयक्षाणां भीतिं जनयामास। सर्वं पातालं सर्पलोकं च, पृथिव्यधः यदस्ति तत्, क्षणेन दग्धम्। ततः प्रलयवायुः प्रलयाग्निश्च, लक्षयोजनशतानि दग्धवन्तौ। स सन्दीप्तः प्रभुः, देवान्, दानवान्, गन्धर्वयक्षसर्पराक्षसान् च, सर्वं जगत् ददाह। स प्रलयाग्निः महातेजाः महाज्वालः महाघोषः, दशकोटिसूर्यसङ्काशः, तेजसा दीप्तः, त्रीँल्लोकान् शीघ्रं दग्धवान्। एवमेतस्मिन्भीषणे महाप्रलये, धर्मात्मा कश्चन महर्षिः योगसमाधिं प्राप। तत्र एक एव स्थितः, विप्राः, प्रसिद्धः मार्कण्डेयः, मोहपाशैः बद्धः, तृष्णाश्रमक्लिष्टेन्द्रियः। स तं महाग्निं दृष्ट्वा, तृषार्तः, गलशोषितोष्ठतालुः, भयाकुलः, भ्रमन्, सर्वां पृथिवीं विहाय, न कञ्चिदुपशरणं लब्धुमशक्नोत्। "किं करिष्यामि? को मे शरण्यः?" इति चिन्तयन्, न किञ्चिदवाप। "कथं सदा सतां नाथं प्रपश्येयम्?" इति ध्यायन्, चिरं परमात्मनि चेतः समाहितवान्। स दिव्यं तं स्थितिं समासाद्य, प्रलयकारणं, भूतनाथं, नित्यवटस्वरूपिणं ददर्श। ततः त्वरितः स महर्षिः वटवृक्षस्य समीपं गत्वा, तत्र तस्य मूलमुपविश्य, प्रलयाग्नेः, कालनिर्दाहस्य, न सन्तापं, न तडितां, न प्रलयमेघानां भयमपश्यत्। अथ तत्र मेघाः गजार्जुनसङ्काशाः, विद्युत्प्रतिबद्धमाल्याः, गगने समुत्थिताः, अद्भुतदर्शनाः। केचित् श्यामोत्पलसदृशाः, केचित् श्वेतकुमुदसन्निभाः, केचित् पिञ्जराः, केचित् पीतमेघाः। केचित् हरिततृणसदृशाः, केचित् काकाण्डसन्निभाः, केचित् पद्मदलप्रभाः, केचित् रक्ताङ्कुरसन्निभाः। केचित् नगराकृतयः, केचित् पर्वतसन्निभाः, केचित् अञ्जनसदृशाः, केचित् मरकतप्रभाः। ते मेघाः विद्युत्प्रतिबद्धमूर्तयः, घोररूपाः, महाबलाः, भीषणस्वनाः, आकाशमुत्तिष्ठन्ति। ततः सर्वे मेघाः गगनं व्याप्य, पृथिवीं पर्वतवनसरोवरैः सह आच्छादयन्ति। एवं ब्राह्मणश्रेष्ठाः, राजर्षेः धर्मस्य, तीर्थमाहात्म्यस्य, प्रलयस्य च, वटवृक्षस्य च, मार्कण्डेयस्य च अद्भुतां कथां श्रुत्वा, परमं हर्षं प्रापुरिति।