पितॄणां हि रजतपात्रं, यमो महाबलः पृषदाजः, अन्तकः दुग्धदः, तेषां दुग्धं सोमसमं अमृतरूपं कथ्यते। सर्पाणां तु तक्षकः वत्सः, पात्रं च अलाबु नाम, ऐरावतः सर्पः दुग्धदः, तेषां दुग्धं विषं स्मृतम्। असुरेषु तु गोपालः माधुर्यः, दुग्धं मायामयं, विरोचनः वत्सः, पात्रं लौहमयं अभवत्। यक्षाणां तु अपक्वमृद्भाण्डं पात्रम्, महाबलः वैश्रवणः वत्सः, रजतवर्णः दुग्धदः, तेषां दुग्धं गुह्यं निहितम्। राक्षसाधिपेषु सुमालिः वत्सः, तेषां दुग्धं रुधिरं, दुग्धदः रजतवर्णः, पात्रं कपालमयं आसीत्। गन्धर्वाणां चित्ररथः वत्सः, पात्रं कमलम्, सुरुचिः दुग्धदः, तेषां दुग्धं शुद्धगन्धानां स्मृतम्। पर्वतानां शिलापात्रं, दुग्धं औषधिरत्नानि, हिमवान् वत्सः, मेरुः महापर्वतः दुग्धदः। वृक्षेषु प्लक्षः वत्सः, सुमनोहरशालः दुग्धदः, पात्रं पलाशपत्रम्, दुग्धं छिन्नदग्धपुनर्भविताङ्कुराः। एषा पृथिवी धारिका, सृष्टिकर्त्री, पावनी च, स्थाणुजङ्गमानां आधारभूता गर्भः च। सा सर्वकामधुग्भूता, सर्वधान्यवृद्धिकरणी, समुद्रपर्यन्ता पृथिवी सर्वत्र प्रसिद्धा। मधुकैटभमेदसा सम्पूर्णा सा देवी ब्रह्मविद्भिः "मेदिनी" इति कथ्यते। ततः पृथोः अनुमतिना सा देवी कन्याभावमगच्छत्, तस्मात् "पृथ्वी" इति प्रसिद्धा। पृथुना पृथिवी विभक्ता शुद्धा चाभवत्, सा धान्यसमृद्धा, नगरग्रामसमृद्धा च। एवं स वैण्यः राजा राज्ञां मध्ये महिमा, सर्वैः पूज्यः सन्मान्यश्च। वेदवेदाङ्गविद्भिः पुण्यैः ब्राह्मणैः अपि पृथुः एव पूजनीयः, स नित्यब्रह्मवंशसम्भूतः। राजर्षिभिः राज्यकामैः अपि स पृथु वैण्यः पूजनीयः, स वीर्यप्रसिद्धः। रणजयी क्षत्रियैः अपि स पृथुः वीराणां श्रेष्ठः पूजनीयः। योऽपि पृथुं स्तुत्वा संग्रामं प्रविशति, स घोरयुद्धात् सुरक्षितः कीर्तिमान् भवति। धनाढ्यैः वैश्यैः स्वधर्मनिष्ठैः अपि पृथुः एव पूजनीयः, स जीविकादाता महात्मा। शुद्धैः शूद्रैः त्रिवर्णसेविभिः अपि, श्रेयःकामैः पृथुः एव पूजनीयः। एवमेतानि वत्सदोहपात्रदुग्धभेदानि मया उक्तानि; किं भूयः वक्तव्यम्? ततः सूतपुत्रेण लोमहर्षणेन पृष्टः—"हे बुध, सर्वाणि मन्वन्तराणि पूर्वसृष्टयश्च विस्तारतः कथय।" ब्राह्मणैः अपि—"हे सूत, के मनवः, कियन्तः, कियती च कालपर्यन्ता मन्वन्तराणि? सत्यम् आख्याहि।" इत्युक्तम्। स सूतः—"द्विजश्रेष्ठाः, शतसंवत्सरैः अपि सर्वेषां मन्वन्तराणां विस्तारः वक्तुं न शक्यः; संक्षेपेण शृणुत।" इति। प्रथमः स्वायम्भुवो मनुः, ततः स्वारोचिषः, उत्तमः, तामसः, रैवतश्च, चाक्षुषश्च। ब्राह्मणाः, वैवस्वतः वर्तमानः मनुः, तदनन्तरं सावर्णिः, रैभ्यः, रौच्यश्च। एवं मेरुसावर्ण्यः च—एते चत्वारः मनवः स्मृताः—अतीतानागतवर्तमानाः च, द्विजाः। एतान् मनून् यथाश्रुतं मया नाम्ना उक्तवान्; अधुना तेषां ऋषिपुत्रदेवतासंघान् वक्ष्यामि। मरीच्यत्र्यङ्गिरःपुलहक्रतुपुलस्त्यवसिष्ठाः सप्त ब्रह्मणः पुत्राः। एवं द्विजाः, उत्तरदिग्भागे सप्तर्षयः—आग्नीध्र, आग्निबाहु, मेध्य, मेधातिथि, वसु। ज्योतिष्मान्, द्युतिमान्, हव्य, सवल, पुत्रसंज्ञकः—एते दश महाबलाः स्वायम्भुवस्य मनोः पुत्राः। एष, हे ब्राह्मणाः, प्रथमः मन्वन्तरः कथ्यते; औरवः वसिष्ठपुत्रः, स्तम्भः, कश्यपश्च। प्राण, बृहस्पति, दत्त, अत्रि, च्यवनः—एते महर्षयः, वायुनाऽभिहिताः, व्रतनिष्ठाः प्रसिद्धाः। स्वारोचिषे तु तुषिताः देवाः स्मृताः—हविघ्न, सुकृतिः, ज्योतिः, आपः, मूर्तिश्च। प्रतीत, नभस्य, नभ, ऊर्ज—एते स्वारोचिषस्य मनोः पुत्राः, ब्राह्मणमहात्मनः। पृथिवीपतयः महाबलपराक्रान्ताः नाम्ना उक्ताः; एष द्वितीयो मन्वन्तरः मया वर्णितः। अधुना तृतीयस्य कथयिष्यामि, द्विजश्रेष्ठ। वसिष्ठस्य सप्तपुत्राः "वासिष्ठाः" इति विख्याताः। हिरण्यगर्भस्य ऊर्जाः तेजस्विनः पुत्राः, एते मया उक्ताः, तेषां स्तुतिं शृणु। ऋषिवर, एते दश मनोः पुत्राः, उत्तमायाः जाताः—ईष, ऊर्ज, तनूर्ज, मधुर, माधव, शुचि, शुक्र, सह, नभस्य, नभ, भानवः। तत्र देवताः अपि तस्मिन्मन्वन्तरे निर्दिष्टाः। इति कथा प्रवाहेण संक्षिप्तेन ब्रह्मपुराणे निर्दिष्टा।