हिमवतः कन्या पार्वती, स्वयमेव पतिं वरणाय स्वयंबरस्य अनुमतिः पित्रा दत्ता इति श्रुयते। तत्र या तया वरिता स्यात्, स एव तस्याः पतिः भविष्यति। तद् ज्ञात्वा देवाधिपतिः तां सुमुखीं इदं प्राह— "अद्याहं त्वत्तः अनुमत्य गच्छामि। हे सुन्दरि, त्वं मां त्यक्त्वा कंचित् अयोग्यं किं वरणयिष्यसि?" इति। तस्य वचनं तथा च हृदि रुद्रेण स्थापितं भावं चिन्तयन्ती सा देवी तत्रैव प्रत्युवाच। सा भगवती सर्वं विज्ञाय देवानां नाथं प्राह— "न ते मनः चञ्चलत्वं गच्छतु। त्वां एव वरणयिष्यामि; अत्र किमपि न विस्मयः। अथवा यदि मयि कश्चित् संशयः अस्ति, तर्हि अत्रैव हृदि त्वां वरणयामि।" इति। सा तदा मालां हस्ते गृहीत्वा तत्र स्थित्वा शम्भोः स्कन्धे निवेश्य प्रोवाच— "त्वं मया वरितः।" ततः भगवांस्तया देवीया वरितः स भगवान् तत्राशोकवृक्षं प्रति वचांसि विव्यक्ति, तं वचोभिः जीवयन्निव— "या त्वया मया सह शुभा माल्येन वरणा कृताः, तस्मात् त्वं जरया विमुक्तोऽमृतत्वं गमिष्यसि। यथेष्टं रूपं धारयिष्यसि, स्वेच्छया पुष्पवती भविष्यसि, कामदायिनी, मम प्रियासि, सर्वाभरणपुष्पैः भूषिता, सर्वपुष्पफलयुता च। सर्वं खाद्यं भोक्तुं शक्तिः, अमृतसदृशं स्वादु, सर्वगन्धयुक्ता, देवानां मध्ये दृढं प्रिया भविष्यसि। सर्वेषु लोकेषु निर्भया, तुष्टा च भविष्यसि। तव आश्रमः चित्रकूटाख्यः प्रसिद्धः पूजितो भविष्यति। यः कश्चन अत्र पुण्यार्थमागच्छति स अश्वमेधफलं लभते; यश्चात्र मृतः स ब्रह्मलोकं गच्छति। यश्चात्र संयमयुक्तः प्राणान् त्यजति, स देवीतपसा युक्तः गणपतिरपि भवति।" एवं प्रोक्त्वा लोककर्त्ता सर्वभूताधिपः प्रभुः हिमवतः कन्यायाः अनुमतिं लब्ध्वा तत्रान्तर्धानमगात्। तस्य भगवतः दिव्यस्य अनन्तात्मनः गमनानन्तरं सा देवी तस्मात् स्थलादेव ध्यात्वा शिलायाम् अवतीर्णा। सा भगवती तं लोकनाथं चिन्तयन्ती तत्र न शोभते स्म, अमावास्यायां रात्रिरिव शोकपरिपूर्णा। एतेन काले गिरिकन्या तस्य आश्रमस्य समीपे सलिलपूर्णे सरसि शिशोः क्रन्दनं श्रुतवती। तत्रैव देवदेवः शिवः क्रीडानिमित्तं बालरूपं धृत्वा, सरस्य मध्ये मकरग्रहणं प्राप। स योगमायया जगदुत्पत्तिहेतुः तं रूपं गृहित्वा सरसि स्थित्वा वचः प्रोवाच— "कोऽपि मां त्रातु! दुःखितोऽस्मि, बालोऽहम्, न मम किञ्चित् कामः सिद्धः। एषः पापमकरः मां जघन्ये ग्रसति, मृत्युमुपयामि। न तु स्वदेहे शोचामि, यद्यपि मकरग्रस्तः पीडितोऽस्मि। किं तु तपस्विन्याः मातुः पितुः दुःखं चिन्तयामि, ये मम मकरग्रस्तस्य निधनं शृत्वा शोकेन पीडिताः स्युः। तयोः एकपुत्रस्य नाशेन, तौ प्रिये पुत्रे त्यक्त्वा प्राणान् दास्यतः। अहो दुःखम्! अहं बालः, न च दीक्षितः, मकरान्तः संहतः विनश्यामि।" तस्य दुःखितस्य बालस्य शब्दं श्रुत्वा सा देवी उत्थाय तत्र ब्राह्मणकुमारस्य समीपं गतवती। सा चन्द्रवदना देवी तं सुन्दरं बालकं मकरमुखग्रहं, कम्पमानं, अशक्तं च दृष्टवती। स च मकरराजः देवीं समीपगतां दृष्ट्वा तं बालकं गृहीत्वा शीघ्रं सरसः मध्ये जगाम। स ह्रियमानः तेजस्वी बालकः दुःखेन चक्रन्द। तदा देवी तं बालकं मकरग्रहं दृष्ट्वा शोकाकुला वचः व्याजहार— "हे मकरराज महाबल, एनं एकपुत्रं मुञ्च। हे तीक्ष्णदंष्ट्र महाघोर, शीघ्रं एनं त्यज।" मकरराजः प्रत्युवाच— "हे देवि, ये षष्ठ्यां प्रथमे मां आगच्छन्ति, ते मम भक्ष्याः, सृष्टिकर्तृभिः किल पूर्वं नियतं। अयं च षष्ठ्यां मया ब्रह्मणा प्रेषितः, नैनं मुञ्चामि।" सा देवी प्रार्थयामास— "मया हिमालयशिखरे यत्परं तपः कृतं तेन त्वं बालकं मुञ्च, हे ग्रहपतये नमः।" तदा स मकरराजः उवाच— "न ते तपः व्यर्थं कुरुष्व, देवी, शुभानने; यथाहं वदामि तत् कुरु, तेन मोक्षं लप्स्यसे।" सा देवी पुनरुवाच— "ग्रहाधिप, शीघ्रं यत् साधूनां निष्कल्मषं तद् वद; न संशयः, ब्राह्मणाः मे प्रियाः।" मकरः प्रत्युवाच— "यत्तपः त्वया कृतं, यद्वा अल्पं वा परमं वा, तत्सर्वं शीघ्रं मे ददातु; तदा मोक्षं प्राप्स्यसि।" तदा सा देवी— "यत्पुण्यं मया जन्मतः संचितं, हे महाग्रह, तत् सर्वं तुभ्यं ददामि; बालकं मुञ्च, महाग्रह।" स तदा तपसा दीप्तः दिवाकरसदृशः जातः, तेन संतुष्टः स जगतां धारिण्यै देवीमिदं उवाच— "किमेतत्, देवी, दृढनिश्चये, महाव्रते? तपसः सम्पादनमेव दुर्लभं, त्यागः न प्रशस्यते। त्वमेव तपः पुनरावर्तय, सुतं च गृहाण; ब्राह्मणप्रियता तव मां तुष्टाव, वरं वृणीष्व।" तस्मिन्नुक्ते महाव्रता देवी प्रत्युवाच— "मम शरीरमपि त्यक्त्वा ब्राह्मणं रक्षेयम्; तपः पुनरावर्तयिष्ये, न तु ब्राह्मणः पुनः गृहीतव्यः।" एवं दृढनिश्चया सा देवी बालस्य मोक्षं साधयित्वा, ब्राह्मणेषु परमप्रियं तपः न रक्ष्यते, इति निश्चित्य तत्र स्थितवती।