स एवमुक्तः पार्वत्याः पितरं गिरिश्रेष्ठं मुनिः प्रहसन्नुवाच—“केन उपायेन, महर्षे, लोकाः अक्षयाः भवन्ति? केन च परमं यशः, केन च साधुषु पूज्यता जायते? एतन्मे कथय।” मुनिर्वदति—“एतत्सर्वं, महाबाहो, सन्ततिना साध्यते। मम यशः, ब्रह्मणश्च, ऋषीणां च, सन्ततेः कारणात्सम्प्राप्तः। किं त्वं, गिरिश्रेष्ठ, मां पृच्छसि? यददृष्टं मया, तत्सर्वं वक्ष्यामि, पुरातन गिरिवर। कदाचित् अहं वाराणसीं यायमानः आकाशे दिव्यमत्यद्भुतं तेजस्विनं राजोपमं विमानं दृष्टवान्। तस्याधः पाताले दुःखितस्य कश्चन रुतं श्रुतवाञ्छ। तद्विषये तपसा विज्ञाय, तत्रैव च छन्नः स्थितवान्। ततः, गिरिश्रेष्ठ, तत्र कश्चन ब्राह्मणः समुपागतः, नियमवाँश्च शुचिश्च, पुण्यतीर्थस्नानैः शुद्धात्मा, परमं तपश्चरन्। स ब्राह्मणः यदा तत्र गच्छन् सिंहभयेन पीडितः, तदा स तस्य पातालस्य समीपमुपागच्छत्। तत्र पाताले शरस्तम्भे मुनीन् उल्बणदुःखान् शिरःस्नातान् पश्यति, तान् ब्राह्मणः पृष्टवान्—‘कः यूयं, शिरःस्नाताः, दुःखिता इह स्थिता? केन उपायेन यूयं मोक्षं गमिष्यथ?’ ते तं प्राहुः—‘वयं तव पितरः, पितामहाः, प्रपितामहाश्च, पुण्यकर्माणः; त्वदीयेन पापेन वयं दुःखिता इह पतिताः। अयं नरकः, सुभग, पातालरूपः। त्वं एव अयं शरस्तम्भः, यस्मिन्वयं लम्बिताः। यावत् त्वं जीवसि, ब्राह्मण, तावदिह वयं स्थिताः। त्वयि मृते, पापदोषेण मनांसि क्लिष्टानि, नरकं यास्यामः। यदि त्वं पत्न्या सह संयोगेन धर्मात्मानं पुत्रं जनयिष्यसि, तेनैव कर्मणा वयं पापात् विमुच्येमहि। नान्येन तपसा, न तीर्थफलैः, एषोऽर्थः सिध्यति। तस्मात्, बुद्धिमान्, पितॄन् भीतेः त्रातुमेतत् कुरु।’ इति प्रतिज्ञाय, स ब्राह्मणः वृषध्वजं पूजयित्वा, पितॄन् पातालात् उद्धृत्य, गणाध्यक्षः अभवत्। स एव स्नेहितो रुद्रस्य सुवेश इति ख्यातः, महाबलः, रुद्रगणाध्यक्षः अभवत्। तस्मात्, गिरिश्रेष्ठ, त्वं अपि तपसा उत्तमं धर्मपुत्रं जनय, तव कन्यया शुभाङ्ग्या। एवं मुनिना उक्तः गिरिश्रेष्ठः, नियमेन स्थितः, अतुलं तपः कृतवान्, येन मया तुष्टः अभवम्। ततः अहं तस्य पुरतः प्रादुरभवम्—‘वरदः अहम्’ इति उक्त्वा, ‘त्वं यं वाञ्छसि, तं वरं वद, तपसा तुष्टोऽस्मि, पुण्यात्मन्’ इति प्राहम्। स गिरिश्रेष्ठः प्राह—‘भगवन्, सर्वगुणसम्पन्नः पुत्रः मम इच्छितः; यदि तुष्टोऽसि मयि, तं वरं ददातु।’ तस्य गिरिराजस्य वचः श्रुत्वा, द्विजश्रेष्ठाः, तद्वाञ्छितं वरं तस्मै दत्तवानहम्। ‘कन्या तव जातुं गमिष्यति, गिरिश्रेष्ठ, तपसा तव, पुण्यात्मन्। तस्या बलात् तव यशः सर्वत्र प्रसिद्धं भविष्यति। सा सर्वैर्देवैः पूजिता, पुण्यतीर्थसमावृता, पुण्येना शुद्धा, सर्वत्र देवैः पूजिता भविष्यति। सा तव ज्येष्ठा भविष्यति, अन्याः चान्याः तस्याः अनुगामिन्यः। समये, गिरिश्रेष्ठः मेनायाम् अपर्णां, एकपर्णां, तथैव एकपाटलां जनयामास। न्यग्रोधा, एकपर्णा, पाटला, एकपाटला च, ते सर्वाः एकपर्णया केवलं भोजनं कृत्वा, अनिकेता तपः अचरन्। शतसहस्रवर्षाणि, यानि देवदानवानामपि दुःसाध्यानि, एकपर्णा केवलं एकपर्णं खादित्वा तपः अकरोत्। एकपाटला अपि केवलं पाटलपत्रं भुञ्जाना, सहस्रवर्षे समाप्ते, ताः सर्वाः तादृशं भोजनं कृतवत्यः। अपर्णा तु निराहारा स्थितवती। तस्यै मातरं स्नेहात् ‘खाद’ इति वदन्ती दुःखिता। मातुः वचः श्रुत्वा, देवी दुःसाध्यं तपः कृत्वा, तेनैव नाम्ना लोकेषु प्रसिद्धा, देवैः पूजिता अभवत्। एषा तिसृणां कन्यानां कथा, यासां तपः यावत् स्थावरजङ्गमं भूमिर्धारयति, तावत् स्थास्यति। ताः सर्वाः तपसा तनुं कृत्वा, योगं समाश्रित्य, महाभाग्ययुक्ताः, नित्ययौवनसमन्विताः। ताः लोकमात्रः, नित्यब्रह्मचारिण्यश्च, स्वेन तपसा लोकान् धारयन्ति। तासु ज्येष्ठा उमा, उत्तमा, शुभवर्णा, महायोगबलोपेता, महादेवं उपगता। दत्तक उशना नाम पुत्रः तस्याः अभवत्, भृगुवंशसम्भव। एकपर्णायाः देवलः पुत्रः अभवत्। तृतीया एकपाटला कन्या अलर्कस्य जैगीषव्यं पुत्रं अलभत। तस्यै द्वौ अपि पुत्रौ जातौ—शङ्खः च लिखितः च, गर्भान्निर्मुक्तौ। या च शोभना उमा, या मया स्तुता, सा अपि तस्यै। तस्याः तपसा त्रयः लोकाः सर्वे दग्धाः। तद्विलोक्य अहं तां देवीमिदं वचनं अवोचम्—‘देवि, किमर्थं त्वं तपसा लोकान् पीडयसि? त्वया सर्वं सृष्टं, त्वं नाशयितुं मा कुरु। हि त्वं स्वतेजसा लोकान् सर्वान् धारयसि। कथय, जगन्माते, किमर्थं नः किं इच्छसि?