श्रूयते अस्माभिः यः रुद्रस्य शापेन द्वितीयं जन्म प्राप्तवान्, तथा भृगु आदि सर्वे महर्षयः अपि तत्र जाताः। प्रथमत्रेतायुगे, मनु वैवस्वतस्य महायज्ञे, देवः वारुणी रूपं धृत्वा उपस्थितः। एवं, प्रजापतेः दक्षस्य तथा त्र्यम्बकस्य बुद्धिमतः अन्यजन्मगमनसमये खेदः अभवत्। अतः, इह विकल्पेषु खेदं कदापि न कर्तव्यम्; यः पुनर्जन्मगः, शुभः वा अशुभः वा, तस्य जीवस्य हितं न भवति; अतः विवेकिनः तद्वर्जयन्ति। हे भगवन्, कथं दक्षस्य पुत्री सा सती पूर्वं कोपात् स्वं शरीरं त्यक्त्वा पुनः पर्वतराज्ञः गृहे जन्म लेभे? पूर्वशरीरं कथं अन्यरूपे स्थितम्? कथं भवेन सह तस्याः संयोगः संवादः च अभवत्? तस्य महाजन्मनि स्वयम्वरः कथं अभवत्? विवाहः च कथं, हे लोकनाथ, अद्भुतैः पूर्णः अभवत्? हे ब्रह्मन्, एतत्सर्वं विस्तरेण कथय; श्रुतुम् इच्छामः, एषा शुभा रम्या च कथा। शृणु, हे मुनिशार्दूलाः, उमाशंकरयोः कथा, या पापनाशिनी पुण्यप्रदा सर्वकामदायिनी च अस्ति। एकदा हिमवान्, पर्वतानां श्रेष्ठः, कश्यपं द्विपदां श्रेष्ठं स्वगृहं आगतम्, लोके प्रसिद्धं हितकरं च घटनां पृष्टवान्। "हे मुनिवर, केन उपायेन लोकाः अव्ययाः भवन्ति? केन परमकीर्तिः साधूनां पूज्यत्वं च प्राप्तिः?" इत्येव पृष्टवान्। कश्यपः उवाच—"सर्वं वंशोत्पत्त्या प्राप्तिः भवति; मम कीर्तिः ब्रह्मणः ऋषीणां च वंशात् एव। किं न पश्यसि, हे पर्वतानाम् अधिपः? यद् दृष्टवान् तत् कथयामि, हे पुरातन पर्वत। वाराणसीं गच्छन् अहं दिव्यं तेजस्विनं अनुपमं विमानं आकाशे दृष्टवान्, यत्र महिमा आसीत्। तस्य अधः गर्ते दुःखार्तः क्रन्दनं श्रुतवान्। तपसा तद् अवगतम्, तत्र गुप्तः स्थितवान्। ततः, हे पर्वतराज, एकः ब्राह्मणः तत्र आगतः, शुद्धात्मा तीर्थस्नानैः विशुद्धः, परम तपस्यां स्थितः। स ब्राह्मणः गच्छन् व्याघ्रभीतः तत्र गर्ते प्रविष्टः। तत्र यः गर्तः, तस्मिन् बृहत्काष्ठस्तम्भे ऋषयः उल्बणाः दुःखिताः लम्बमानाः दृष्टवान्; ब्राह्मणः तान् पृष्टवान्— 'कः यूयं, उल्बणाः काष्ठस्तम्भे अधोमुखाः दुःखिताः लम्बध्वम्? केन उपायेन मोक्षः भविष्यति, हे निर्दोषाः?' ते उत्तरम् ददुः—'वयं तव पितरः, पितामहाः, प्रपितामहाः च, पुण्यकर्मणः; तव दुष्कृत्येन दुःखं प्राप्नुमः। एषः नरकः, गर्तरूपः; त्वं काष्ठस्तम्भः, तव उपरि वयं लम्बामः। यावत् त्वं जीवसि, तावत् वयं अत्र स्थिताः; तव मरणे वयं नरकं गच्छामः, पापबुद्ध्या। यदि त्वं पत्न्या सह संयोगेन धर्मपुत्रं जनयेत्, तेन वयं पापात् मुक्ताः भविष्यामः। अन्येन तपसा, तीर्थफलैः वा, एतत् न साध्यते। एतत् कुरु, पितृणां भयात् उद्धारं कुरु।' स ब्राह्मणः प्रतिज्ञाय, वृषध्वजं पूज्य, पितृणां गर्तात् उद्धारं कृतवान्, गणाधिपः अभवत्। स एव, रुद्रप्रियः, सुवेशः नाम, गणाधिपः अभवत्। अतः, हे पर्वतराज, तपसा धर्मपुत्रं जनय, तव कन्यया, शुभवर्णया। मुनिना उक्तः हिमवान्, नियमेन स्थितः, अतुलं तपः कृतवान्, येन अहं तुष्टः अभवम्। तदा अहं तस्य पुरतः प्रकटः अभवम्, 'वरदाता अहम्' इत्युक्त्वा, 'वद, तव तपसा तुष्टः अस्मि' इति उक्तवान्। हिमवान् उवाच—'हे प्रभो, सर्वगुणैः युक्तं पुत्रं इच्छामि; यदि तुष्टः असि, वरं देहि।' महाराजस्य वचनं श्रुत्वा, अहं तस्य मनःकामितं वरं दत्तवान्—'तव कन्या जन्म लप्स्यति, तपसा, शुभवर्णा; तया सर्वत्र तव कीर्तिः प्रसिद्धा भविष्यति। सर्वदेवैः पूजिता, तीर्थैः परिवृता, पुण्येन विशुद्धा, सर्वत्र पूज्या भविष्यति। सा तव ज्येष्ठा भविष्यति, अन्याः तस्याः अनन्तरं।' ततः, पर्वतराजः मेनायाम् अपर्णां, एकपर्णां, एकपाटलां च उत्पादितवान्। न्यग्रोधा, एकपर्णा, पाटला, एकपाटला च, केवलं एकपर्णा भक्ष्यं कृत्वा, अनिकेता तपः अकुर्वत्। एकपर्णा शतसहस्रवर्षाणि, देवदानवैरपि दुष्कराणि, एकपर्णं खादित्वा तपः अकुर्वत्। एकपाटला अपि एकपाटलपत्रं खादित्वा सहस्रवर्षे तपः अकुर्वत्। सर्वाः एवं भक्ष्यं कृतवन्त्यः। अपर्णा तु निराहारा स्थितवती। तस्याः माता, वात्सल्यात्, 'भक्षय' इत्युक्त्वा ताम् प्रतिषेधितवती। तद्वचनात् देवी, दुष्करं तपः कृत्वा, लोके अपर्णा नाम्ना प्रसिद्धा अभवत्, सर्वैः देवैः पूजिता। एवं उमायाः शंकरस्य च दिव्यं चरित्रं, पुण्यं, श्रेयस्करं, पितृणां उद्धारं, कन्यायाः तपस्याः महिमानं च, हिमवतः वरप्राप्तिं, कन्यानां जन्म, अपर्णायाः तपस्याः कीर्तिं च, श्रद्धया श्रूयमानं, पावनं, रम्यं च।