सर्वेषां लोकानां पृथिवी आधारः कथ्यते; अहं स्वेच्छया ताम् उपधारयामि, न तवाज्ञया। या पृथिवी उपधार्यते, तदा सर्वेऽपि शाश्वताः लोकाः तिष्ठन्ति; अतः अहं अत्र सदा वसामि, न तवाज्ञया। ततः अपरिमेयतेजसा रुद्रेण आहूतः दक्षः स्वं स्वायम्भुवं शरीरं त्यक्त्वा मानवेषु पुनः जातः। दक्षः गृहेषु श्रेष्ठः, यज्ञपतिः, देवैः सह महायज्ञं कृत्वा सर्वैः विधिभिः पूजां अकरोत्। ततः वैवस्वतमन्वन्तरे आगते, मेना हिमवत्पत्नी तं देवीं उमां पर्वतराजसुतां जनयामास। सा देवी पूर्वं सती आसीत्, अनन्तरं उमा अभवत्; सा भवस्य प्रियसखी, यस्याः कृते भवः कदापि न परित्यक्तः। यावत् भगवतः इच्छा, प्रत्येकं मन्वन्तरे अत्र, देवी मारीचिं अनुसरति, यथा अदितिः कश्यपं अनुसरति। यथा श्री नारायणं, शची मघवंतं, कीर्ति विष्णुं, उषा सूर्यं, अरुन्धती वसिष्ठं अनुगच्छन्ति। एताः देव्या: पतिं कदापि न परित्यजन्ति; एवं प्रचेतसः पुत्रः दक्षः चाक्षुषमन्वन्तरे जातः। प्रचिनबार्हिषः पौत्रः, प्रचेतसः पुत्रः, दश प्रचेतसः मारिषया सह, राजन्, पुनः जातः। श्रूयते यः रुद्रशापात् द्वितीयं जन्म प्राप्तः; भृग्वादयः महर्षयः अपि तदा जाताः। प्रथमे त्रेतायुगे, वैवस्वतमनु महायज्ञे, देवः वारुणी रूपं धारयामास। एवं दक्षप्रजापतेः तथा त्र्यम्बकस्य बुद्धिमतः अन्ये जन्मे प्रविष्टयोः खेदः जातः। अतः अत्र विकल्पे खेदः कदापि न कर्तव्यः, अन्ये जन्मे प्रविष्टः, शुभाशुभे, जीवस्य लाभः न भवति; अतः बुद्धिमन्तः न खेदं कुर्वन्ति। सती दक्षस्य पुत्री पूर्वं कोपात् शरीरं त्यक्त्वा, पुनः पर्वतराजगृहे जन्म किमर्थं प्राप्तवती, हे प्रभो? तस्याः पूर्वशरीरं अन्यरूपे कथं स्थितम्? भवेन सह योगः तथा संवादः कथं अभवत्? तस्मिन महान् जन्मनि स्वयंवरः कथं अभवत्, तथा विवाहः, हे लोकनाथ, सर्वैः आश्चर्यैः युक्तः? हे ब्रह्मन्, एतत् सर्वं विस्तार्य वर्णय; श्रुतुम् इच्छामः, शुभतमं रमणीयं कथाम्। शृणु, हे मुनिवराः, उमाशङ्करयोः कथा, या पापं नाशयति, पुण्यं ददाति, सर्वकामान् प्रयच्छति। एकदा हिमवान्, पर्वतानां श्रेष्ठः, कश्यपं, द्विपदां श्रेष्ठं, स्वगृहे आगतम्, जगत्प्रसिद्धं हितकरं वृत्तान्तं पप्रच्छ। केन उपायेन, हे मुने, लोकाः अविनाशिनः भवन्ति, परमकीर्तिः, तथा सतां पूज्यत्वं जायते? कथय। सर्वं तत्, वीर्यवान्, पुत्रैः प्राप्तम्; मम कीर्तिः, ब्रह्मणः, ऋषीणां च, पुत्रैः साकं वर्तते। न पश्यसि, हे पर्वतानाथ, किमर्थं मां पृच्छसि? यत् दृष्टवान्, तत् कथयामि, हे पुरातन पर्वत। वाराणसीं गच्छन् अहम् आकाशे दिव्यं, अद्वितीयं, महद् वैभवं युक्तं विमानं दृष्टवान्। तस्याधः, गर्ते, दुःखार्तं रुदनं शृणवान्; तपसा तद् अवगतम्, तत्र गुप्तः स्थितवान्। ततः, हे पर्वतानाथ, ब्राह्मणः आगतः, संयतः शुद्धः, तीर्थस्नानैः आत्मा विशुद्धः, उत्तमतपसा स्थितः। स ब्राह्मणः गच्छन्, व्याघ्रभीतः, तत्र गर्ते प्रविष्टः, यत्र तद् गर्तम् आसीत्। गर्ते, तृणस्तम्भे, स ऋषीन् शिरः अधः कृत्वा लम्बमानान्, क्लेशार्तान् अपश्यत्; ब्राह्मणः तान् पप्रच्छ। "कः यूयं, तृणस्तम्भे शिरः अधः लम्बमानाः, दुःखिताः? केन उपायेन मुक्तिः भविष्यति, हे निष्पापाः?" तैः उक्तम्—"वयं तव पितरः, पितामहाः, प्रपितामहाः, पुण्यकर्मणः; तव दुष्कृत्येन दुःखं भजामः। अयं नरकः, हे भाग्यशाली, गर्तरूपः; त्वं तृणस्तम्भः, तव उपरि वयं लम्बामः। यावत् जीवसि, हे ब्राह्मण, तावत् वयं अत्र वसामः; मृतः सन्, नरकं गच्छामः, पापबुद्धयः। यदि त्वं पत्न्या सह संयोगेन धर्मपुत्रं उत्पादयेत्, तेन वयं पापात् विमुक्ताः भविष्यामः। अन्येन तपसा, तीर्थफलैः, एतत् सिद्ध्यति न; एतत् कुरु, हे बुद्धिमन्, पितृभ्यः भयात् उद्धारय।" प्रतिज्ञाय, स वृषध्वजं पूज्य, पितृन् गर्तात् उद्धृत्य, गणपतिः अभवत्। स एव, रुद्रप्रियः, सुवेशः नाम, पूज्यः, शक्तिमान्, रुद्रगणाधिपः अभवत्। तस्मात्, तपसा पुत्रं धर्मिष्ठं उत्पादय, हे पर्वतानाथ, तव कन्यया, उत्तमवर्णया। ऋषेण उक्तः, पर्वतानाथः, नियमेन स्थितः, अद्वितीयं तपः अकरोत्, येन अहं तुष्टः अभवम्। ततः अहं तस्य पुरः प्रादुरभवम्—"वरदः अस्मि। वद, तपसा तव तुष्टः अस्मि, हे पर्वतानाथ, हे धर्मज्ञ।" "प्रभो, सर्वगुणैः युक्तः पुत्रः मम इच्छितः। यदी तुष्टः असि, वरं प्रयच्छ, हे स्वामिन्।