सती, या दक्षस्य कन्या, स्तुतापि, अनाहूता पितृगृहं समुपागता, तत्र तेन दक्षेन अवमानिता च। तेन कारणेन, यद्यपि अन्याः तव पुत्र्यः स्वैः पतिभिः सह पुण्यभागिन्यः अभवन्। ततः, वैवस्वतमन्वन्तरे समुपस्थिते, एते महर्षयः द्वितीयेष्टौ तव पुनर्जन्म लप्स्यन्ते, न तु गर्भात्, किं तु स्वयमेव। चाक्षुषमन्वन्तरस्य अन्तराले ब्रह्मणः यज्ञे संपाद्यमाने, दक्षः सप्तर्षीन् आहूय, पुनः तम् शप्तवान्। तस्मिन्नेव अन्तराले मानवो राजा भविष्यति, यः प्राचीनबर्हिषः पौत्रः प्रचेतसः च पुत्रः। तत्रैव चाक्षुषे, त्वं मारिषायाः—या वृक्षकन्या—गर्भे दक्षः नाम्ना पुनर्जायसे। अपि च, तत्रापि, हे मोहितात्मन्, धर्मकामार्थेषु कर्मसु पुनः पुनः विघ्नान् अहं ते करिष्यामि। ततः दक्षः एवं उक्त्वा, रुद्रं पुनः शप्तवान्। त्वं, मम कृते क्रूरभावेन, मुनिषु कटुवचनानि उक्तवतीति, तस्मात् देवैः द्विजातिभिः च त्वं यज्ञेषु हविर्न प्राप्स्यसि। त्वयि हुत्वा, हे क्रूरात्मन्, ते आपः स्पृशन्ति विधिना; त्वं स्वर्गं परित्यज्य इहैव स्थित्वा युगान्तपर्यन्तं, देवैः सहापि पूजां न प्राप्स्यसि। देवानां चतुर्विधा व्यवस्था यदा स्यात्, तदा अहं तैः सह न भोक्ष्ये, पृथक् एव भोक्ष्ये। सर्वेषां लोकानां भूमिरेव आधारः स्मृता, अहमेव इच्छया धारयामि, न तवाज्ञया। यदा सा धार्यते, तदा सर्वे नित्यलोकाः स्थिताः; अतः अहं सदा अत्रैव वसामि, न तवाज्ञया। एवं, रुद्रेण अप्रमेयतेजसा आहूय, दक्षः स्वं स्वायंभुवं शरीरं परित्यज्य, मानवेषु अपि अवतरन्। तत्र, दक्षः गार्हपत्यधिपः, यज्ञपतिश्च, देवैः सह महायज्ञं कृत्वा, सर्वैः विधिभिः यजमानः अभवत्। ततः, देवी, वैवस्वतमन्वन्तरे आगते, मेना हिमवत्पुत्र्यां सा देवी उमा नाम्नि जाताभूत्, या पर्वतराजस्य कन्या। सा देवी पूर्वं सती आसीत्, अनन्तरं उमा अभवत्; सा भवस्य नित्यसखी, या भवेन कदापि न परित्यक्ता। यावत् प्रभुः इच्छति, तावत् प्रतिमन्वन्तरे सा देवी मरीचिं अनुगच्छति, यथा अदितिः कश्यपं। यथा श्री नारायणं, शची मघवन्तम्, कीर्ति विष्णुम्, उषा सूर्यं, अरुन्धती वसिष्ठं न कदापि त्यजन्ति, एवं सर्वदा पतिं न परित्यजन्ति। एवं, प्रचेतसः पुत्रः दक्षः चाक्षुषे मन्वन्तरे जातः। सः प्राचीनबर्हिषः पौत्रः, प्रचेतसः पुत्रः, दश प्रचेतसः च मारिषायाः गर्भात् पुनः अभवत्। श्रूयते, रुद्रशापेन सः द्वितीयवारं जातः, तैः च महर्षिभिः, यथा भृग्वादिभिः, सह। प्रथमत्रेतायां, वैवस्वतमनोर्यज्ञे, देवः वारुणीरूपं धारयामास। एवं, एषा पश्चात्तापः अभवत्, यदा प्रजापति दक्षः च त्र्यम्बकः च पुनर्जन्म आविशताम्। तस्मात्, कदापि कुत्रापि विकल्पे विषादः न कर्तव्यः; शुभाशुभयोः जन्मयोः, प्राणी लाभं न प्राप्नोति; अतः बुद्धिमान् न विषीदेत्। एवं, कथं सती दक्षकन्या पूर्वं कोपात् स्वशरीरं त्यक्त्वा, पुनः पर्वतराजगृहे जाता? कथं तस्याः पूर्वशरीरं अन्यरूपे स्थितम्? कथं भवेन सह योगः संवादश्च अभवत्? कथं तस्याः महाजन्मनि स्वयम्वरः विवाहश्च, हे जगन्नाथ? इदानीं ब्रह्मन्, सर्वमेतत् विस्तारतः कथय; श्रोतुमिच्छामः शुभमिदं परममुदारं चरितम्। शृणुत, हे मुनिवराः, उमाशंकरयोः पुण्यकथा, या पापं हरति, पुण्यं ददाति, सर्वकामसमृद्धिदायिनी च। कदाचित् हिमवान् पर्वतराट्, द्विपदां श्रेष्ठं कश्यपं स्वगृहं आगतम्, लोके प्रसिद्धं हितकरं च वृत्तान्तं पृष्टवान्। केन उपायेन, हे मुनिवर, लोकाः अविनाशिनः भवन्ति, परमयशः च, साधुषु पूज्यता च जायते? कथय। एतत् सर्वं, हे महाबाहो, सन्तानात् लभ्यते; मम यशः, ब्रह्मणः, मुनिनां च, सन्तानात् एव प्राप्यते। किं त्वं, हे पर्वतेश्वर, न पश्यसि? पृच्छसि च माम्? यथादृष्टं वदामि, पुरातन पर्वत। यदा अहं वाराणसीं यायमानः आसम्, तदा आकाशे दिव्यं तेजस्वि महाश्रियुक्तं विमानं दृष्टवान्। तस्याधस्तात् गर्ते, दुःखितनादं शुश्राव। तपसा तद्विज्ञाय, तत्रैव निगूढः स्थितवान्। तत्र, हे पर्वतेश्वर, एकः ब्राह्मणः आगतः, संयतः शुचिः, पुण्यतीर्थस्नानैः शुद्धात्मा, परमतपसा स्थितः। स ब्राह्मणः, व्याघ्रेण त्रासितः, तत्रैव गर्ते प्रविवेश। तत्र, नलस्तम्भे, सः मुनीन् अपश्यत्, उल्बणान् दुःखितान् च; तान् ब्राह्मणः पप्रच्छ— "के यूयं, मूर्ध्ना अधोमुखाः, नलस्तम्भे लम्बमानाः, दुःखिताः? केन उपायेन मोक्षः लभ्यते, हे निष्पापाः?" ते ऊचुः—"वयं तव पितरः, पितामहाः, प्रपितामहाश्च; पुण्यकर्माणः अपि, तव दुष्कर्मणः कारणात् इदं दुःखं प्राप्नुमः।