तदा देवाः पितरं सम्प्रार्थयन्ति स्म—“भगवन्, अस्माकं जननी समत्वं न दर्शयति। ज्येष्ठं परित्यज्य, स्नेहेन कनिष्ठं भवता सह भक्त्या सम्पूजयितुमिच्छति।” ततो ज्येष्ठपुत्रः प्रणम्य वदति—“मम पादः केवलं उद्धृतः, न तु मातुः शरीरे स्थापितः। बाल्याद्वा मोहाद्वा यद्यपि एषा क्रिया, त्वया क्षन्तव्या, प्रभो। पितरः, अहं मातुः कोपात् शप्तः, यतोऽहं तस्याः पुत्रः। तस्मात् हे तपोनिधे, अहं तां मातरं न मन्ये। भगवन्, तव प्रसादेन अद्य मम मातुः शापात् पादो न पततु। एतद् त्वया विचिन्त्यं, भूमिपालक।” तदा स पिता स्नेहपूर्वकं प्रत्युवाच—“नूनं महद् कारणं भविष्यति, येन त्वं धर्मज्ञः धर्मवृत्तः च कोपमापन्नः। सर्वेषां शापानां प्रतिकारोऽस्ति, मातुः शप्तस्य तु क्वापि प्रतिकरो न विद्यते। मातुः वाक्यं मिथ्या कर्तुं न शक्यते; तथापि पुत्रस्नेहात् तव किञ्चिद् वरं दास्यामि। कृमयः तव मांसं भक्षयित्वा भूमौ गच्छन्तु; तस्याः वचनं सत्यम् अभवत्, त्वं च संरक्षितो भविष्यसि।” अथ आदित्यः छायां प्रति पप्रच्छ—“कस्मात् त्वं समाना अपि पुत्राः मध्ये कस्यचित् अधिकं स्नेहं दर्शयसि?” पुनरपि स स्मरति—“नूनं त्वं तेषां जननी नासि; अन्यः कश्चन भावो त्वयि प्रविष्टः। गुणहीनानाम् अपि मातरः शापं न ददति।” छाया, शापभीता, तद्वचनं परिहरितुम् इच्छन्ती, सर्वं वृत्तान्तं आदित्याय निवेदयामास। स तदाकर्ण्य पितृसदनं जगाम। तत्र स सस्नेहम् आदित्यं सम्यक् पूजयित्वा, क्रोधाग्निना दग्धुमिच्छन्तं शमयन् इत्युवाच—“एषा रूपश्रीः तव अतिरेकतेजसा व्याप्यते, तद् धारयितुं न शक्यते; सञ्ज्ञा तव तेजः सोढुं न शक्नुवन्ती, वनं तपस्यर्थं प्रविष्टा। अद्य त्वं तां धर्मपत्नीं वनमध्ये महत्तपः कुर्वतीं द्रक्ष्यसि, या तव रूपार्थं तप्यते। ब्रह्मणो वचनं श्रुतवानस्मि यत् तव तेजः निग्रहे यत्नः करणीयः; अतः अद्य अहं तव मनोहरं रूपं निर्मास्ये।” सूर्यः तुष्टः सन् त्वष्टारं प्रति “एवं भवतु” इति प्रोवाच। ततः विवस्वतः स्वरूपं सौम्यतरं जातम्। विश्वकर्मा विवस्वतः अनुमतिं लब्ध्वा शाकद्वीपे तस्य तेजः मन्थनकर्मणा न्यूनं कर्तुम् आरब्धवान्। तस्य महातेजसः मन्थनात्, यद् सर्वलोकमन्थनैः अप्यतीतं, पृथिव्याः, समुद्रस्य, पर्वतानां, गगनस्य च उपरि व्याप्यते स्म। मुनीनां कथायाम् उक्तम्—आकाशं चन्द्रग्रहतारकसंयुक्तं भूमौ पतितम्, कम्पितं च अभवत्। सर्वे समुद्राः विक्षुब्धाः, महान् पर्वताः शिखरमूलभङ्गैः विदीर्णाः। स्थावराणि सर्वाणि, येषां रश्मिभिः बन्धः आसीत्, भग्नानि पतितानि च। सहस्रशः महाघनाः मन्थनवेगेन निपातिताः, भीषणनिनादेन व्याकुलिताः। भूमिः, व्योम, पातालं च, तेन तेजसा मन्थनात् मुह्यमानानि अतीव विक्षुब्धानि अभवन्। त्रैलोक्यस्य तं विक्षोभमवलोक्य, दिव्याः ऋषयः देवाः च ब्रह्मणा सह तं तेजस्विनं स्तोतुं प्रचक्रुः—“त्वं देवदेवानां आद्यः, लोकहिताय जातः। सृष्ट्यादौ, स्थितौ, संहारे च त्रिविधरूपेण स्थितः। जगन्नाथ, आदित्य, वर्षदायक, भवतः कल्याणं भूयात्। इन्द्रादयः देवाः त्वां स्तुवन्ति। जय त्वं भगवन्, विश्वपतिः! जय त्वं लोकनाथ! सप्तर्षयः वसिष्ठात्रिप्रमुखाः अपि त्वां स्तुवन्ति। ते विविधैः स्तोत्रैः, पुण्यशुभवाक्यैः, वेदश्रेष्ठैः च, वालखिल्याः च त्वां स्तुवन्ति। अग्निः चान्ये च देवाः हृष्टाः सन्तः, स्तुवन्ति त्वां चित्रितं तेजस्विनम्—“त्वं मोक्षदः, ध्यानिनां परमं लक्ष्यं। सर्वभूतानां कर्मचक्रगतानां मार्गः असि, त्वं पूज्यः, देवदेव। अस्माकं शान्तिः सदा भूयात्, लोकनाथ! द्विपदां चतुष्पदां च शान्तिः सदा भूयात्। ततः विद्याधरयक्षराक्षसर्यगणाः सर्वे, कृताञ्जलयः, शिरः प्रणम्य, सूर्यं प्रणेमुः, मनःकान्तानि वचनानि ऊचुः—‘भवतः तेजः सृष्टजन्तुषु सह्यं भवतु।’ हाहाहूहूनारदतुम्बुरवः गान्धर्वसंगीतविशारदाः, षड्जमध्यमगान्धारत्रययुक्तं गायनं चक्रुः। स्वरताललयैः रमणीयैः, विश्वाची, घृताची, उर्वशी, तिलोत्तमा, मेनका, सहजंया, रम्भा चैव अप्सरसां श्रेष्ठाः, लोकनाथस्य साम्निध्ये नृत्यन्ति। भावाभिनयलास्यैः गानं चक्रुः, ततः वीणावंशीवाद्यनिनादः प्रतिश्रुत्यते। दुन्दुभ्यः, झल्लर्यः, मृदङ्गपथहानकाः, दिव्यदुन्दुभ्यः शङ्खाश्च, शतसहस्रैः निनदन्ति। गान्धर्वाप्सरसां गीतनृत्तसमेतं, सर्ववाद्यध्वनिसंयुक्तं, सर्वं जगत् निनादितम्। ततः कृताञ्जलयः, भक्तिनम्रतनवः, सर्वे देवाः सहस्ररश्मिं सूर्यं चित्र्यमाणं प्रणेमुः।