देवीं सम्बोध्य भगवान् सूर्यः उवाच—"हे देवि, यावत् केशग्रहणात् शापपर्यन्तं, मम निर्णयं न कथयिष्यामि। यत्रेच्छसि, तत्र गच्छ।" इति। तदा संज्ञा लज्जिता स्वपितुः गृहम् अगच्छत्, तत्र च सहस्रसंवत्सरं वासं चकार। पुनः पुनः पित्रा स्वपत्न्याः समीपं प्रत्यागन्तव्या इति उक्ता, सा अश्व्याकारं स्वीकृत्य उत्तरकुरुषु जगाम। तत्र सा धर्मज्ञा अनन्नभोजिनी महत् तपः अचरत्। संज्ञायाः पितृगृहं गते तस्याः रूपेण छाया तत्रैव स्थित्वा, स्ववचनेन प्रवृत्ता बभूव। छाया संज्ञायाः रूपं धारयित्वा भगवन्तं भास्करम् उपससार। तं संज्ञेति मन्यमानः सूर्यः सा सह वर्तितुम् आरब्धवान्। तया तेनैव प्रकारेण द्वौ पुत्रौ पुत्री च उत्पादिता। परं संज्ञया तेषां पुत्राणां स्थूलशरीरत्वं कृतम्। यैः पुत्रैः उत्तरत्र जातैः पूर्ववत् स्नेहं न प्रादर्शयत्। मनुः तस्याः अपराधं क्षमां चकार, यमस्तु न क्षमां चकार। यमः मातरं पितरं च बहुधा क्लेशयन्, दुःखितः, क्रोधात् बालिशत्वाच्च, दैवयोगेन प्रेरितः, पादेन तां तर्जयामास, न तु शरीरं ताडितवान्। तदा सा उवाच—"पितुः भार्यां पादेन तर्जितवतः, त्वदीयं पादं पतिष्यति, न संशयः।" इति। शापेन संतप्तचित्तः यमः सर्वं धर्मात्मने पित्रे मनवे निवेदयामास। "भगवन्, जननी असमानं स्नेहं अस्मासु दर्शयति; ज्येष्ठं त्यक्त्वा कनिष्ठं भक्त्या वाञ्छति। मया केवलं पादः उन्नीतः, न तु शरीरं स्पृष्टम्। बाल्याद् वा मोहात् वा, एषः दोषः क्षम्यताम्। पितः, अहं मातुः शापेन शप्तः, सुतत्वात्; तस्मात् तपस्विनां श्रेष्ठ, सा मम माता न भवति। भगवन्, तव अनुग्रहेण, अद्य मम पादः मातुः शापेन न पततु। इदं विचिन्त्य भूधराधिप।" मनुः उवाच—"नूनं तव क्रोधस्य महान् हेतुर्भविष्यति, येन धर्मवित् सन् अपि त्वं क्रुद्धः अभूः। सर्वेषां शापानां प्रतिकारः अस्ति, मातुः तु न कश्चित् प्रतिकारः। मातुः वाक्यं मिथ्या कर्तुं न शक्यते; तव पुत्रत्वात् मम स्नेहानुग्रहेण किंचित् वरं दास्यामि। कीटाः तव मासं खादित्वा भूमौ गच्छन्तु; तस्याः वाक्यं सत्यं जातम्, त्वं च रक्ष्यसे।" अनन्तरं सूर्यः छायां प्रष्टुम् आरब्धवान्—"कस्मात् तव पुत्रेषु समेषु एकस्मिन् अधिकं स्नेहं दर्शयसि?" इति। "त्वं न तेषां जन्मनि माता; अन्यद् रूपं त्वयि प्रविष्टम्। गुणहीनपुत्रेषु अपि माता शापं न ददाति।" इति। छाया शापभीता तस्य वृत्तान्तं सूर्याय निवेदयामास। तदा सः सर्वं श्रुत्वा पितरं प्रति जगाम। सूर्यं सम्यक् पूजयित्वा, तं क्रोधाग्निना दग्धुम् इच्छन्तं, सौम्यैः वाक्यैः शमयामास। स उवाच—"तव अधिकतेजसा व्याप्तं रूपं दुःसहं, तेन संज्ञा असह्यत्वात् वनं गत्वा तपः करोति। अद्य त्वं तां धर्मपत्नीं वनस्थां तपस्यन्तीं द्रक्ष्यसि। ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा तव तेजोनिग्रहाय अद्य तव प्रियं रूपं विधास्यामि।" तदा सूर्यः "एवं भवतु" इति तवष्टारं प्रति प्रोक्तवान्। ततः विवस्वतः रूपं सौम्यतरं जातम्। विश्वकर्मा विवस्वतः अनुमतिं लब्ध्वा शाकद्वीपे तेजो मन्थनं कर्तुं प्रवृत्तः। तस्य अतिवेगिनः तेजसः मन्थनं कृत्वा, पृथिव्यां, समौदन्यां, पर्वतेषु, व्योम्नि च, तद् परिप्लुतम्। सर्वं नभः, चन्द्रग्रहतारासहितं, अधः पतितम्, कम्पितम् अभवत्। सर्वे समुद्राः विक्षिप्ताः, महापर्वताः चूर्णितशिखरमूलाः, विदीर्णाः। स्थावराणि सर्वाणि, रश्मिबद्धानि, भग्नानि, पतितानि। सहस्राणि महाघनानां मन्थनवेगेन विक्षिप्तानि, घोरनिनादेन नदन्ति। पृथिव्यन्तरिक्षपातालानि मन्थनतेजसा मोहितानि, अतिव्यग्राणि अभवन्। त्रैर्लोक्ये कम्पमानं दृष्ट्वा, दिव्यर्षयः, देवा ब्रह्मणा सह, तेजस्विनं स्तोतुम् आरब्धवन्तः। "त्वं देवदेवानां आदिदेवः, जगतां हिताय जातः। सृष्टिस्थितिसंहारकाले त्रिधा विभज्य स्थितः।" इति। "शिवं ते अस्तु, जगन्नाथ, तापवृष्टिकर सूर्य!" इति इन्द्रादयः देवाः स्तुवन्ति। "जय त्वं, प्रभो, विश्वनाथ! जय सर्वलोकनाथ!" इति सप्तर्षयः, वसिष्ठात्र्यादयः, स्तुवन्ति। विविधैः स्तोत्रैः, मङ्गलशुभवाक्यैः, वेदवचोभिः, वालखिल्यर्षयश्च स्तुवन्ति। अग्न्यादयः देवाः प्रमुदिताः, तेजस्विनं स्तुवन्ति—"भगवन्, त्वं मुक्तिदः, ध्यानिनां परमं ध्येयम्।" "संसारचक्रस्थितानां सर्वेषां गतिः त्वमेव। त्वं पूज्यः, देवदेव, शान्तिं नो ददास्व, लोकनाथ!" इति।