महातेजसा मार्ताण्डेन दग्धाः सर्वे महाऽसुराः भस्मसात्कृताः। ततः सर्वे दिवौकसः परमं हर्षं प्राप्नुवन्। ते मार्ताण्डं तेजःस्रोतसं स्तुत्वा अदितिं च सम्यगर्चयन्, स्वानि स्वानि स्थानानि पुनः प्राप्तवन्तः, यथापूर्वं यज्ञभागांश्च लब्धवन्तः। भगवाँश्च मार्ताण्डः स्वं राज्यं पुनरधितिष्ठन्, उपरि चाधस्ताच्च किरीटकदम्बगुच्छसमुदायवद्विभासमानैः रश्मिभिः परिवृतः, अग्निसमूहवद्विराजमानः, तस्य रूपं तु तदा सम्पूर्णं नाभूत्। तदा कश्चन पृष्टवान्— "कथं पश्चात् मार्ताण्डः कदम्बगोलकसदृशं शोभनतरं रूपं प्राप्तवान्? एतद्वद मे, जगन्नाथ।" तदा त्वष्टा भगवतः विवस्वतः सम्पूज्य, प्रणम्य, स्वां कन्यां संज्ञां नाम तस्मै दत्तवान्। स पशुपतिः तस्यां त्रयः पुत्रानजनयत्— द्वौ महातेजस्विनौ पुत्रौ, कन्या च यमुनानामा। मार्ताण्डविवस्वतः तेजः इत्थं महदासीद् यत् स त्रीन् लोकान्, चराचरसमेतान्, संतापयामास। तस्य विवस्वतः गोलकाकारं रूपं दृष्ट्वा, संज्ञा तस्य महत्तेजः सोढुं न शक्ता, स्वच्छायां प्रति इदं वचनमब्रवीत्— "शुभे! अहं स्वपितृगृहं यास्यामि, त्वं ममाज्ञया अत्रैवाविचलिता स्थेहि। एते द्वौ पुत्रौ, एषा च कन्या ममैव सन्ति, त्वं कदापि एतद्गुप्तं पालय, भगवतः न प्रकाशय।" छाया अपि प्रत्युवाच— "हे देवि! केशग्रहणात् शापपर्यन्तं कालं तव निर्णयं न कथयिष्यामि; यत्रेष्टं तत्र गच्छ।" एवं उक्त्वा संज्ञा लज्जिता पितुः गृहमगच्छत्, तत्र सहस्रवर्षाणि निवसन्ती तस्थौ। पितुः पुनःपुनरनुशिष्टा पतिं प्रत्यागन्तुं, सा अश्व्याकारधारिणी उत्तरकुरुषु जगाम। तत्र सा धर्मपत्न्या, अनशनव्रतेन, महत्तपः उपतस्थे। यदा संज्ञा पितरं गतवती, तदा छाया तस्या आज्ञां स्मृत्वा तत्रैव स्थितवती। छाया तु संज्ञारूपं धारयित्वा भास्करं उपगम्य, तेनैव संज्ञेति मन्यमानेन सह सन्निवेशितवती। तत्रापि तेन द्वौ पुत्रौ कन्यां चोत्पादितौ; तेषां संज्ञया तान् पुत्रान् लौकिकान् कृतवती। छाया तु पूर्वोत्पन्नेषु पुत्रेषु यथा स्नेहमदर्शयत्, तथोत्तरजेषु न दर्शयामास। मनुः तस्याः तदक्षम्यत, यमस्तु न। यमः मातापित्रोः अनेकविधैः क्लेशैः पीडितः, तीव्रदुःखं प्राप्य, कोपात् बालिशत्वाच्च, दैववशात्, मातरं पदेन त्रासयामास, न तु गात्रं स्पृशन्। तदा छाया शप्तवती— "त्वं यत् पितुः भार्यां, पूज्यतमां, पादेन त्रासितवान्, तस्मात् तवैतत् पादं पतिष्यति, न संशयः।" एवं शप्तः यमः दुःखितचित्तः सर्वं पित्रे मनवे न्यवेदयत्— "भगवन्! जननी असमानं स्नेहमस्मासु दर्शयति; ज्येष्ठं परित्यज्य, कनिष्ठे भक्तिं दर्शयितुमिच्छति। अहं केवलं पादं उत्तोल्य ताम् उद्दिश्य, न तु गात्रं स्पृष्टवान्; बाल्याद्वा मोहात् कृतं, क्षन्तुमर्हसि, प्रभो। पितः! अहं मातुः क्रोधात् शप्तः, पुत्रः सन्; तस्मात् तपस्विश्रेष्ठ, न तामहं जननीं मन्ये। तव प्रसादात्, भगवन्, अद्य मम पादः मातुः शापात् न पततु; एतत् विचिन्त्य, भूमिपते।" मनुः प्रत्युवाच— "निःसन्देहं, पुत्र, महदेकं कारणं भविष्यति, येन त्वं धर्मज्ञः सन् अपि कोपं प्राप्तवान्। सर्वेषां शापानां प्रतिकारः अस्ति, मातुः शप्तस्य तु न कुतश्चिद्विपरीतिः। मातुः वचनं मिथ्या न कर्तुं शक्यते; तथापि पुत्रस्नेहेन तव किञ्चिदनुग्रहं करिष्यामि। त्वदीयं पादमांसं कृमयः भक्षयित्वा भूमौ गमिष्यन्ति; तस्याः वचनं सत्यं भविष्यति, त्वं च रक्षितः।" ततः सूर्यः छायामपृच्छत्— "कस्मात् त्वं, समाना अपि सुतानां मध्ये, एकस्मै विशेषं स्नेहमदर्शयः? नूनं त्वं न तेषां जननी, अन्यद्रूपं त्वया धृतम्। गुणहीनानामपि पुत्राणां मध्ये माता न शापं ददाति।" सा शापभीता, तद्वृत्तान्तं सूर्याय निवेदयामास। स तदाकर्ण्य, स्वश्वशुरं प्रति जगाम। स च, सूर्यं सम्यक् पूजयित्वा, तस्य कोपदग्धस्य, सान्त्वनवचनैः तुष्टाव। "एतत् रूपं, तवातिविस्तारिततेजसा व्याप्तं, सहनं न शक्यते; तस्य साहसं न शक्ता संज्ञा, सा वनं प्रविश्य तपः चरति। अद्य तां धर्मपत्नीं वनस्थितां, तव रूपार्थं महत्तपः कुर्वतीं, द्रक्ष्यसि। ब्रह्मणः वचनानि तव तेजोनिग्रहणाय मया श्रुतानि; अद्य अहं तुभ्यं, दिवसपते, मनोहरं रूपं निर्मास्यामि।" एवं तेन "एवं भवतु" इति उक्ते, सूर्यः त्वष्टारं प्रति वचनमब्रवीत्; ततः विवस्वतः रूपं सौम्यतरं जातम्। विश्वकर्मा, विवस्वतः अनुमतिं शाकद्वीपे प्राप्य, तेजोहरणं चक्रे, विश्वचक्रवातेन। तस्य तेजसा, यद् सर्वलोकचक्रेण अपि न निगृहीतम्, पृथिव्यादयः—समुद्रः, पर्वतः, नभश्च—आरोहिताः। मुनयः! सर्वं नभः, चन्द्रग्रहतारकसमेतं, अधोऽपतत्, कम्पितं चाभवत्। सर्वे समुद्राः कम्पिताः, महापर्वताः च शिखरमूलविभेदेन विदारिताः।