अथ निरन्तरं उपवासपरायणा अदिति कुपिता कश्यपं प्रति उवाच—"किं त्वया अण्डं हतं इति कथ्यते? पश्यैतदण्डं अत्रैव स्थितम्, न हतं; केवलं शत्रूणां मृत्युर्भविष्यति" इति। एवं उक्त्वा देवी पतिसंप्रेरिता तद्विभाव्यमानं तेजसा दीप्तं गर्भं मोचयामास। तं गर्भं उदयत्सूर्यसमप्रभं दृष्ट्वा कश्यपः सश्रद्धं प्रणम्य, आद्यैः शब्दैः स्तुतिमकरोत्। स्तूयमाने तस्मिन्नेव स तस्मादण्डात् साक्षात् प्रादुरभूत्, कमलदलसन्निभः, सर्वदिक्प्रकाशसमन्वितः। तदा दिवि गम्भीरमेघघोषसदृशी देहवर्जिता वाणी कश्यपं महर्षिं प्रति व्याजहार—"त्वया अण्डं हतं इति घोषितम्; अतः अदितेः पुत्रोऽयं तव 'मार्ताण्ड' इति प्रसिद्धिं गमिष्यति।" "स एष यज्ञभागहरान् असुरान् हन्ता भविष्यति" इति दिव्यवाणी देवैः श्रूयमाणा। दानवास्तु बलहान्यतया अतुल्यविषादेन पीडिताः, तदा इन्द्रः दैत्यान् युद्धाय आहूतवान्। देवैः सह हृष्टाः दानवाः समागच्छन्; देवासुरयोरन्तरे भयानकं युद्धमभवत्। तस्मिन्युद्धे शस्त्रास्त्रवृष्ट्या समग्रं जगत् दग्धमिवाभवत्, मार्ताण्डेन तद् दृष्टम्। तस्य तेजसा दग्धाः महासुराः भस्मसात् अभवन्; ततः सर्वे दिवौकसः परमं हर्षं प्राप्तवन्तः। मार्ताण्डं तेजःस्वरूपं तथा अदितिं च स्तुत्वा, स्वं स्वं स्थानं यथापूर्वं यज्ञभागांश्च पुनः प्राप्तवन्तः। श्रीमार्ताण्डोऽपि स्वं राज्यं प्राप्य, ऊर्ध्वाधः कदम्बगुच्छसदृशैः किरणैः परिवृतः, अग्निसमूहवत् दीप्तमानः, अपर्याप्तरूपः आसीत्। एतस्मिन्नन्तरे कश्चन पृष्टवान्—"कथं सूर्यः पश्चात् कदम्बगोलकसन्निभं रमणीयतरं रूपं प्राप्तवान्, तद्वद विश्वेश्वर?" तदा त्वष्टा स्वां पुत्रीं संज्ञां नाम विवस्वते दत्तवान्, तं संतुष्ट्य प्रणम्य, प्रजापते। स पशुपतिः तस्यां त्रयः सुतान् उत्पादितवान्—द्वौ महातेजस्विनौ पुत्रौ, कन्याच यमुना। मार्ताण्डविवस्वतः तेजः अतिविस्तीर्णं जातम्, येन त्रयो लोकाः सकलचराचरैः सह दग्धाः। तद्विवस्वतः कदम्बगोलकसन्निभं रूपं दृष्ट्वा, संज्ञा तस्य महत्तेजः सोढुं न शक्ता, स्वच्छायां प्रति उवाच—"मम पितृगृहं यास्यामि, त्वं मम आज्ञया अत्रैवाविचलिता तिष्ठ, शुभे। एते द्वौ पुत्रौ एषा च कन्या ममैव सन्ति, त्वं एतद् न कदापि भगवतः प्रकाशयेत्।" छाया अपि प्रत्युवाच—"हे देवि, केशग्रहणात् शापपर्यन्तं तव निर्णयं न कदापि वक्ष्यामि; यत्रेच्छसि तत्र गच्छ।" एवं उक्त्वा संज्ञा लज्जिता स्वपितुः गृहमगच्छत्, तत्र सहस्रवर्षाणि वसति स्म। पुनः पुनः पित्रा पतिसमीपं प्रतिनियतुं प्रेरिता, सा कुमारी भूत्वा उत्तरकुरुषु जगाम। तत्र सा धर्मात्मिका अनशनतपसा युक्ता आसीत्; संज्ञया पितृगृहं गते छाया तस्याः वचने स्थित्वा तत्रैव अवसत्। सा तस्याः रूपं धारयित्वा भास्करं उपगच्छत्; स च भगवाञ्छूर्यः संज्ञेति मन्यमानः तया सह आसीत्। तथैव तस्यां द्वौ पुत्रौ कन्यां च उत्पादितवान्; संज्ञा तु तान् पुत्रान् पार्थिवान् अकार्षीत्। परं तु छायायाः जातेषु पुत्रेषु पूर्वजेषु यथा स्नेहं दर्शयामास, न तथा अनंतरितेषु; मनुः तस्याः क्षमां दत्तवान्, यमस्तु न। स मातापित्रोः बहुधा क्लेशितः, तीव्रदुःखपीडितः, रोषात् बालिशत्वाच्च, दैवप्रेरितः, पादेन तां भीषयामास, न तु शरीरं स्पृष्टवान्। ततो मातरं पितरं च सर्वं न्यवेदयत्—"त्वया पित्र्यपत्नीं पादेन भीषितां, तस्मात् तव पादः पतिष्यति न संशयः" इति शप्तः स यमः दुःखार्तः मनवे सर्वं निवेदयामास। "भगवन्, अस्माकं माता न समं स्नेहं दर्शयति, ज्येष्ठं परित्यज्य कनिष्ठेषु भक्त्या प्रवृत्ताऽस्ति। मम पादः केवलं उत्तोलितः, न तु स्पृष्टः; बालिशत्वाद् वा मोहात् वा, एतत् क्षन्तुमर्हसि। पिता, मातुः शापेन कुपितया शप्तः अस्मि, तस्मात् सा न मम माता इति मन्ये। भगवन्, तव प्रसादेन मम पादः न पततु, एतत् विचिन्त्य, भूमिपते।" मनुः प्रत्युवाच—"निःसंदेहं पुत्र, महद् कारणं भविष्यति येन धर्मज्ञस्य ते कोपः जातः। सर्वेषां शापानां प्रतिकारः अस्ति, मातृशापस्य तु न कुतःचिद्व्युत्पत्तिः। मातुः वचनं मिथ्या कर्तुं न शक्यते, तथापि पुत्रस्नेहेन तव किञ्चित् वरं दास्यामि। कृमयः मांसं खादित्वा भूमौ गमिष्यन्ति; तस्याः वचनं सत्यं जातं, त्वं च रक्षितो भविष्यसि।" शूर्यः छायां प्रति उवाच—"कस्मात् समाना अपि पुत्राः तव मध्ये एकस्मै अधिकं स्नेहं दर्शितम्? नूनं त्वं न तेषां जननी, अन्यद्रूपं प्राप्तं; गुणहीनानामपि पुत्राणां माता शापं न ददाति।" एवं श्रीमार्ताण्डस्य अद्भुतोत्पत्तिः, असुरवधः, देवदानवयुद्धं, संज्ञाछाययोः चरितं, यमस्य शापः, मनोः उपदेशः, सर्वं भगवतीं अदितिं च मार्ताण्डं च स्तुत्वा, देवाः स्वं स्वं स्थानं पुनः प्राप्तवन्त इति कथा संपूर्णा।