अदिति देवी, पुत्रैः त्रिलोकात् विनष्टैः, यज्ञभागैः दैत्यदानवैर् हृतैः, बलिष्ठैः, भगवंतम् उद्ग्राहयन्ती प्रार्थयति – “देव, दयाम् कुरु! मम पुत्राः त्रिलोकं हर्तुम् असमर्थाः, यज्ञभागाः अपहृताः दैत्यदानवैः। अतः, गोपते, त्वं मम कृते कृपां कुरु; अंशेन भ्राता भूत्वा तेषां शत्रून् विनाशय। यथा मम पुत्राः punar यज्ञभागान् भुञ्ज्युः, त्रिलोकस्य अधिपतयः स्युः, सूर्यदेव, तथा मम प्रार्थनानुसारं तेषां कामम् पूरय; त्वं दुःखहरः इति प्रसिद्धः – कृपया एतत् कार्यम् साधय।” तदा, दिवाकरः, तमःनाशनः, अदितिं नम्रां सौम्यवदनः सम्बोध्य उवाच – “सहस्रांशेन मम अंशेन अहं पूर्णतया तव गर्भं प्रविश्य शीघ्रं तव पुत्राणां शत्रून् विनाशयिष्यामि।” इति उक्त्वा, तेजस्वी भगवान् अन्तर्धानम् अगच्छत्; अदितिः तपः समाप्त्य सर्वकामान् प्राप्तवती। सूर्यस्य सहस्ररश्मिषु, सुषुम्ना नाम रश्मिः प्रविष्टः; संवत्सरान्ते तस्याः कामम् पूर्णम् अकरोत्। देवमाता अदितिः गर्भं धारयन्ती, कृत्स्नया शुद्धया कृत्छ्रचन्द्रायणादि कठिनव्रतानि अकरोत्। दिव्यं गर्भं धारयन्ती, “अहं दिव्यं पुत्रं धारयामि,” इति उक्त्वा, कश्यपः ताम् किंचित् क्रोधेन सम्बोधयति। सदा उपवासिनी अदितिः, कश्यपस्य वचनेन क्रुद्धा, उवाच – “किं त्वं अण्डं हतं इति कथयसि? पश्य, अण्डं अत्र अस्ति, न हतम्; केवलं शत्रूणां मृत्युर्भविष्यति।” इति उक्त्वा, पतिसंप्रेरिता देवी, तेजसा दीप्तम् अण्डं विसृज्यति। तत् तेजोमयम् अण्डं उदयत्सूर्यसंपन्नं दृष्ट्वा, कश्यपः प्रणम्य आद्यवाक्यैः स्तुत्वा। स्तुत्यमानः सः अण्डात् प्रकटः, कमलदलसमानः, सर्वदिशः उज्ज्वलः अभवत्। तदा, आकाशात् निरवयवः मेघनिनादः स्वरः कश्यपम् उवाच – “त्वया अण्डं हतं इति उक्तम्; अतः अदितिगर्भसम्भूतः पुत्रः मर्ताण्डः इति प्रसिद्धः भविष्यति। सः असुरान्, यज्ञभागहरान्, हन्ता। इत्येवं दिव्यः स्वरः देवैः श्रुतः।” दानवाः, बलहीनाः, अद्भुतविषादेन पूर्णाः अभवन्; इन्द्रः दैत्यान् युद्धाय आह्वयत्। देवैः सह प्रमुदिताः दानवाः आगच्छन्; देवासुरयोर् घोरं युद्धम् अभवत्। तस्मिन् युद्धे, शस्त्रास्त्रवर्षेण सर्वं जगत् दग्धम् अभवत्, तं मर्ताण्डं दृष्ट्वा। तस्य तेजसा महा-असुराः भस्मीकृताः; ततः सर्वे दिवौकसः अतुलानन्दं प्राप्तवन्तः। ते मर्ताण्डं तेजःस्रोतः, अदितिं च स्तुत्वा, पुनः स्वं क्षेत्रं यज्ञभागं च प्राप्तवन्तः। मर्ताण्डः अपि स्वं क्षेत्रं प्राप्तवान्; उपरि अधः च कदम्बगुच्छसदृशैः रश्मिभिः आवृतः, अग्निसमूहसदृशः, रूपं अस्पष्टम्। “सूर्यः कथं पश्चात् कदम्बगोलकसदृशं मनोहरं रूपं प्राप्तवान्? तद् वद, लोकनाथ।” इति पृष्टम्। त्वष्टा, विवस्वत्-मर्ताण्डं सम्पूज्य, स्वां कन्यां संज्ञां तस्मै दत्त्वा, प्रणम्य, सृष्टिपतिं समर्पयत्। सः गोपतेः संज्ञायां त्रयः पुत्रान् उत्पादितवान् – द्वौ तेजस्विनौ पुत्रौ, कन्या यमुनाः। मर्ताण्ड-विवस्वतः तेजः अतिविशिष्टम् – त्रिलोकं चराचरं सर्वं दग्धवान्। विवस्वतः कदम्बगोलकसदृशं रूपं दृष्ट्वा, संज्ञा तस्य महातेजः सहनं न शक्ता, स्वां छायाम् उवाच – “अहं पितृगृहं गच्छामि, शुभे, त्वं अत्र स्थिरा भव, मम आज्ञया। एते द्वौ पुत्रौ, कन्या च मम एव; त्वं एतत् गुप्तं धारय, न कदापि भगवंतम् उक्तव्या। हे देवी, केशग्रहणात् शापपर्यन्तं, मम निर्णयं न वक्ष्यामि; यत्र इच्छा, तत्र गच्छ।” एवं उक्त्वा, संज्ञा लज्जिता पितृगृहं गत्वा, सहस्रवर्षाणि तत्र वासम् अकरोत्। पितृणा पुनःपुनः पतिसमीपं प्रेषिता, अश्वरूपिणी उत्तरकुरुषु गत्वा, तत्र अनशनतपः अकरोत्। संज्ञा पितृगृहे गतायाम्, छाया तस्य वचनम् अनुसरन्ती तत्र स्थिता। छाया संज्ञारूपं धृत्वा, भास्करं उपगच्छति; सः संज्ञां इति मन्यते, तया सह वर्तते। तया अपि तद्वत् द्वौ पुत्रौ, कन्यां च उत्पादितवान्; संज्ञा तान् पुत्रान् भौमत्वं दत्तवती। छाया-सम्भूतान् पुत्रान् पूर्वसम्भूतान् इव न स्निह्यति; मनुः तां क्षमयति, यमः तु न। यमः मातृपितृभ्यां बहुधा कष्टम् उपनयन्, तीव्रदुःखितः, क्रोधात् बाल्येन, दैवेन प्रेरितः, पादेन ताम् धमयति, परन्तु शरीरम् न स्पृशति। मनुः उवाच – “पितृपत्नीं, पूज्यतमां, पादेन धमित्वा, तव पादः पतिष्यति – न संशयः।” यमः, शापेन मनः व्यथितः, सर्वं कार्यं धर्मयुक्तः पितरं मनुम् निवेदयति। एवं अदितेः प्रार्थनया दिवाकरः अंशेन गर्भं प्रविश्य, मर्ताण्डः उत्पन्नः, असुरान् विनाश्य, देवाः पुनः यज्ञभागं त्रिलोकं च प्राप्तवन्तः। मर्ताण्डः तेजोमयः, संज्ञायाः पतिः, तस्य तेजः असह्यं दृष्ट्वा, संज्ञा छायां स्थापयित्वा, पितृगृहं गता, छाया तस्य रूपं धृत्वा, भास्करं उपगच्छत्। तया अपि पुत्राः कन्या च उत्पन्नाः; छाया-सम्भूतान् पुत्रेषु स्निह्यति, यमः मातृनिष्क्रौर्येण शापितः, मनुम् सर्वं निवेदयति।