दक्षः तु त्रीदश कन्याः कश्यपाय दत्तवान्। अदितिः तासां मध्ये देवतान्, त्रैलोक्याधिपान्, प्रसूतवती। दितिर्दनुश्च गर्भात् उग्रान् दैत्यदानवान्, गर्वितान् महाबलान्, अभ्यसूताम्। विनता अन्याश्च स्थावरजङ्गमान् विविधान् प्राणिनः प्रसूतवन्त्यः। एवं, ऋषे, तासां पुत्रपौत्रप्रपौत्रैः, तासां च तेषां च स्त्रीणां वंशैः, समग्रं जगत् व्याप्तम्। कश्यपस्य पुत्रेषु, मुख्याः देवगणाः सात्त्विकाः सञ्ज्ञायन्ते; अन्ये राजसाः, अन्ये तामसाः। प्रजापतिः, ब्रह्मविदां श्रेष्ठः, स्रष्टा, यज्ञभोक्तृन् देवतान् त्रैलोक्याधिपतीन् च निर्मितवान्। दैत्यदानवाः सह सहपत्नीभिः तान् विरोधितवन्तः; ततः दैत्यदानवैरपि पुत्राः अपाकृताः। त्रैलोक्यं विनष्टं दृष्ट्वा, अदितिः, ऋषिश्रेष्ठ, तेषां यज्ञभागं छिन्नवती, तीव्रभिक्षायाः पीडिता। सवितुः पूजार्थं, सा परमं प्रयत्नं कृतवती—एकचित्तया, नियताहारया, दृढनियमेन; सा दिव्यं तेजोमयं सूर्यं दिवि स्थितं स्तुतवती। "नमस्ते, परमसूक्ष्मगुणसम्पन्न, अतुल्यतेजोऽधिप, तेजसां नित्याधार, तुभ्यम्। लोकहिताय त्वां गोपाळरक्षकं स्तौमि; तव तीव्ररूपाय, यद्ग्राहे त्वं धारयसी, नमः। यत् तीव्रतरं रूपं त्वं जलरसं ग्राह्य आठमासान् धारयसि, तस्मै नमः। अग्निसोमसंयुक्तगुणरूपाय, तद्रिग्यजुःसामैक्यतेजोमयाय, नमः। नित्यतेजसे, त्रिवेदमूलरूपाय, सर्वातीताय, ओंकारप्रवर्तिताय, सूक्ष्मस्थूलशुद्धरूपाय, नमः।" एवं सा धीरागमिनी देवी, रात्रिदिवं उपवासनिष्ठा, विवस्वन्तं सम्पूजितुम् स्तोत्राणि रचयन्ती। दीर्घकालात् अनन्तरं, सौर्यतेजः विवस्वान्, दक्षकन्यायाः समक्षं प्रकटितवान्। सा दिव्यतेजः, प्रकाशानुगुणं, भूमौ स्थितं, ज्वलदग्निसदृशं, दुष्टदृश्यं, दृष्ट्वा परमभीत्या आक्रान्ता। "गोपाळनाथ, जगदुत्पत्ते, कृपया! त्वां न पश्यामि—दर्शय मे रूपं, सूर्य, भक्तवत्सल, पूजारक्षक, पुत्रान् रक्ष।" इति देवी प्रार्थयन्ती। ततः तस्माद् तेजसः प्रभामण्डलात् सूर्यः प्रकटितः, ताम्रपात्रसदृशः। तेजस्वी सूर्यः, नम्रां देवीं, यं न पश्यति, उवाच—"एकं वरं वृणीष्व यदिच्छसि।" सा शिरः प्रणम्य, जानुनि स्पृशन्ती, विवस्वन्तं, वरदं, समुपस्थितं, इदं प्रोवाच— "देव, कृपया! मम पुत्राः त्रैलोक्यं हृतवन्तः, यज्ञभागं दैत्यदानवैर् बलिष्ठैः अपहृतम्। तस्मात्, गोपाळनाथ, कृपया—स्वांशेन भ्राता भूत्वा शत्रून् विनाशय।" "यथा पुत्राः पुनः यज्ञभागं प्राप्नुयुः, त्रैलोक्याधिपत्यं च पुनः लभेरन्, सूर्य।" "एवं, सूर्य, पुत्रेषां कामं साधय; त्वं दुःखहरः सञ्ज्ञायसे—एतदर्थं कार्यं कुरु।" ततः, सूर्यः, तमसः नाशकः, अनुग्रहपूर्णमुखेन अदितिं प्रणम्य, उवाच— "सहस्रांशस्य एकेनांशेन पूर्णतः तव गर्भं प्रविश्य, शीघ्रं पुत्रशत्रून् विनाशयिष्यामि, सन्तुष्टः।" एवं उक्त्वा, तेजस्वी भगवान् अन्तर्धानम् अगच्छत्; अदितिः तपः समाप्तवती, सर्वं कामं प्राप्य। ततः सूर्यस्य सहस्ररश्मिषु सुषुम्ना नाम रश्मिः अदितेः गर्भं प्रविष्टवती; संवत्सरान्ते तस्याः कामं पूर्णवती। सूर्यः देवमातुः गर्भे निवासं कृतवान्; अदितिः च, एकचित्तया, कृत्स्रचन्द्रायणादीनि कठिनानि व्रतानि आचरन्ती। शुद्धया दिव्यं गर्भं धारयन्ती, "अहं दिव्यं गर्भं धारयामि," इति उक्तवती। तदा कश्यपः, किंचित् कोपयुक्तया वाचा, तां अभ्यभाषत्। सदा उपवासी अदितिः, कुपिता, कश्यपं उवाच—"किं गर्भं हतं कथयसि? पश्य, अण्डम् अत्र अस्ति। न हतं; शत्रूणां मृत्युः एव भविष्यति।" एवं उक्त्वा, पतिसंप्रेरिता देवी, तेजोमयं गर्भं विसृज्य। तं गर्भं, उदयार्कसम्प्रभं, कश्यपः नम्रः, आद्यवाक्यैः स्तुतवती। स्तुत्यमानः तेन गर्भात् निर्गतः, प्रकटः, पद्मदलसमप्रभः, सर्वदिशः तेजसा पूरयन्। तदा, आकाशात् देहहीनः, मेघगम्भीरः शब्दः, कश्यपं ऋषिं संबोधितवान्— "एतदण्डं, ऋषे, त्वया हतं घोषितम्; अतः, अदितेः पुत्रः, तव अण्डजः, 'मार्तण्डः' इति प्रसिद्धः भविष्यति।" "सः असुरान्, यज्ञभागहरान्, हन्ता भविष्यति।" इति दिव्यः शब्दः सुरैः श्रुतः। दानवाः, बलनाशिताः, अतुल्यविषादेन पूर्णाः; इन्द्रः दैत्यान् युद्धाय आह्वयत्। सुरैः, हर्षपूर्णैः, दानवाः अभिप्राप्ताः; सुरासुरयोः मध्ये घोरं युद्धम् अभवत्। तस्मिन् युद्धे, सर्वं जगत् शस्त्रास्त्रवृष्ट्या दग्धम्, तद् दिव्यं मार्तण्डः साक्षात् पश्यन्।