महर्षे! त्वं वेदविदां श्रेष्ठः, वेदशास्त्रपुराणागमानां च तत्त्वतः पारगः, महाभारतस्य च सर्वस्य त्रिकालज्ञानश्च। अस्मिन्संसारसागरे दुःखपूर्णे, शून्ये, क्लेशमयेमहाघोरे, यत्र रागरूपग्राहाः विकटाः, विषयरूपजलैः पूरिते, इन्द्रियप्रवाहवेगेन प्रवाहिते, विकल्पतरङ्गसमाकुले, मोहपङ्कैः कलुषिते, लोभगह्वरगम्भीरे दुःसाध्ये च, वयं पश्यामः जगत्सर्वं निमज्जन्तं, निराश्रयं, अचेतनं च। तस्मात्, हे महाभाग! त्वां पृच्छामः—ब्रूहि, मुनेश्रेष्ठ! अस्मिन्भयावहे रोमाञ्चकारिणि संसारचक्रे किं परमं श्रेयः? जनानां हिताय तदुपदेष्टव्यं भवता। दुर्लभं मोक्षक्षेत्रं च पृथ्वीं कर्मभूमिं च वद—श्रोतुमिच्छामः। यः पुरुषः पृथिव्यां यथाविधि कर्माणि कुर्वन् कर्मफलमुत्तमं प्राप्नोति; अन्यथा तु पापेन नरकं गच्छति। तथैव मोक्षक्षेत्रे ज्ञानवान् पुरुषः मोक्षं लभते। अतः, महर्षे, यदपृच्छ्यत तदाख्यातुमर्हसि, द्विजोत्तम! एवं शुद्धचित्तैः तैः ऋषिभिः उक्तं श्रुत्वा, स भगवान् वेदव्यासः, त्रिकालदर्शी, तानिदं वाक्यमुवाच—"शृणुत, ऋषयः! यद् युष्माभिः पृष्टं, तस्योत्तररूपं संवादं ब्रह्मणः पूर्वकालिकं कथयामि।" मेरोः शिखरे विशालस्मिन्मणिविचित्रभूषिते, नानावृक्षलतायुक्ते, विविधपुष्पशोभिते, नानाविहङ्गनिनादिते, बहुविविधपादपसंकुले, नानाजन्तुसंकीर्णे, अद्भुतैः चित्रीकृते, बहुवर्णरत्नोपशोभिते, नानाधातुविभूषिते, बहुविप्राश्रमाकीर्णे च। तत्रासीनः सर्वलोकस्याधिपः, सृष्टिकर्ता, चतुर्मुखः, जगद्गुरुः, सर्वैः पूजितः, सर्वस्याधारः, परमेश्वरः ब्रह्मा। तं देवा, दानवाः, गन्धर्वाः, यक्षाः, विद्याधराः, सर्पाः, ऋषयः, सिद्धाः, अप्सरसो दिविस्थाश्चान्ये परिवव्रुः। केचन तं देवमुपास्ते, केचिद् गीतानि गायन्ति, केचिद्वाद्यनिनादैः स्तुवन्ति, अन्ये तु नृत्यन्ति। तस्मिन्नन्दनकाले, सर्वेषां समवायसमये, दक्षिणवायुः नानापुष्पगन्धान् वहन् प्रववौ। तदा भृगुप्रमुखाः महर्षयः तं ब्रह्माणं प्रणम्य, पितरं स्वमिव, सावधानम् पप्रच्छुः—"भगवन्! पृथिव्यां कर्मभूमेः स्वरूपं श्रोतुमिच्छामः; त्वमेव वक्तुमर्हसि, देवाधिदेव, दुर्लभस्य मोक्षक्षेत्रस्य च।" तद् वाक्यं श्रुत्वा, ब्रह्मा, देवाधिपः, प्रीत्या प्रत्युवाच; ऋषयः सर्वं यथार्हं पृष्टवन्तः। "शृणुत, ऋषयः! वेदसम्बद्धं पुरातनं पुण्यं धर्मार्थमोक्षदं वर्त्म कथयामि। पृथिव्यां भारतं नाम क्षेत्रं कर्मणां, स्वर्गनरकयोः च फलेषु प्रसिद्धम्। तत्र, द्विजश्रेष्ठाः, पुण्यपापयोः कर्मणां फलं नूनं लभ्यते। स्वधर्मनिष्ठा ब्राह्मणादयः यमसंयमयुक्ताः तत्र परमसिद्धिं निःसंशयं प्राप्नुवन्ति। यः संयतः, स धर्मार्थकाममोक्षान् चतुर्विधान् तत्र प्राप्नोति। इन्द्रादयः अपि देवाः, तत्र शुभकर्मणा दिव्यत्वं प्राप्तवन्तः। अन्ये मुनयः शान्ताः, रागद्वेषरहिताः, जितेन्द्रियाः, तत्रैव मोक्षं प्राप्तवन्तः। दिविस्थाः ये सुखिनः विमानयात्रिणः, तेऽपि तत्र पुण्यकर्मणा स्वर्गं प्राप्तवन्तः। देवाः सदा भारतवर्षवासकाङ्क्षिणः—'कदा तद् द्रक्ष्यामः?' इति। यानि कर्माणि त्वया उक्तानि, तेषां पुण्यपापयोः फलं केवलं भारतवर्षे एव, न अन्यत्र। अतः, अस्मिन्मध्यदेशे एव स्वर्गमोक्षौ लभ्ये; नान्यत्र मर्त्यजनानां कर्मणां विधानम्। अतः, ब्रह्मन्, कृपया यथावत् अस्माकं भारतभूमिं विस्तार्य वर्णय, यदि ते दया अस्ति। अस्य प्रदेशस्य पर्वतानि विभागांश्च सर्वान् वद। शृणुत, द्विजाः! भारतवर्षं नवधा विभक्तं, समुद्रैः पृथक्कृतं, परस्परसंयुक्तं च। इन्द्रद्वीपः, कशेरुः, ताम्रवर्णः, गभस्तिमान्, नागद्वीपः, सौम्यः, गान्धर्वः, वारुणः—एते नामतः। एष नवमः द्वीपः, समुद्रेण परिवृतः, दक्षिणोत्तरदिशि सहस्रयोजनपरिमाणः। तस्य पूर्वे किराताः, पश्चिमे यवनाः; अन्ते अन्ते ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राः निवसन्ति। पूजायुद्धवाणिज्यादिकर्मभिः शुद्धाः, तेषां परस्परव्यवहाराः तैः कर्मभिः निश्चिताः। पुण्यपापयोः स्वर्गमोक्षौ भवतः। अत्र महेन्द्रः, मलयः, सह्यः, शुक्तिमान्, ऋक्षः, विन्ध्यः, पारियात्रश्च—एते सप्त मुख्यपर्वताः; सहस्रशः अन्ये पर्वताः अपि सन्ति। एवं, ऋषयः! संसारसागरस्योपरि भारतवर्षस्य कर्मभूमेः, पुण्यपापफलनिष्ठानां, धर्मार्थकाममोक्षदायिनां च, विस्तारः श्रुतः।