यः कश्चन मनुष्यः तत्र उपवाससंयमयुक्तः स्नानं कृत्वा, यथाविधि देवर्षिमनुष्यपितॄन् क्रमशः तर्पयति, सः तत्र देवतान् पूजयित्वा त्रिरात्रं वसति चेत्, तानि सर्वाणि पुण्यक्षेत्राणि पृथक् फलं लभते, द्विजोत्तमाः। अश्वमेधस्य फलम् आप्नोति नात्र संशयः। यः कश्चित् एषां पुण्यक्षेत्राणां परमं यशः प्रतिदिनं शृणोति, वा पठति, वा श्रावयति, सः सर्वपापैः विमुक्तः भवति। पृथिव्यां धर्मार्थकाममोक्षप्रदं श्रेष्ठं देशं, पुण्यक्षेत्रेषु परमं क्षेत्रं ब्रूहि इति। पूर्वं ममाचार्यं मुनयः एतद् अपृच्छन्; अहं तु इदानीं भवद्भ्यः वक्ष्यामि, द्विजश्रेष्ठाः। स्वाश्रमे परमपवित्रे, पुष्पैः विभूषिते, नानावृक्षलतायुक्ते, बहुविधमृगसंकीर्णे तस्मिन् आश्रमे—पुंनागकर्णिकारसरलदेवदारुशालतालतमालपनसधवखादिरैः वृक्षैः, पाटलाशोकबकुलकरवीरचम्पकैः च अन्यैः च नानाविधैः पुष्पवृक्षैः शोभायमानम्—कुरुक्षेत्रे व्यासः, महाभारतकर्त्ता, सर्वशास्त्रविशारदः, मुनिश्रेष्ठः, उपविष्टः आसीत्। सः योगनिष्ठः, सर्वज्ञः, सर्वभूतहिते रतः, पुराणागमवक्ता, वेदवेदाङ्गविद्, पराशरात्मजः, शान्तः, पद्मपत्रनयनः, द्रष्टुं सन्तः दृतव्रताः मुनयः हर्षेण उपाजग्मुः। कश्यपः, जमदग्निः, भरद्वाजः, गौतमः, वसिष्ठः, जैमिनिः, धौम्यः, मार्कण्डेयः, वाल्मीकिः, विश्वामित्रः, शतानन्दः, वात्स्यः, गार्ग्यः, आसुरिः, सुमन्तुर्भार्गवः, कण्वः, मेधातिथिः, माण्डव्यः, च्यवनः, धूम्रः, असितः, देवलः, मौद्गल्यः, तृणयज्ञः, पिप्पलादः, अकृतव्रणः, संवर्तः, कौशिकः, रैभ्यः, मैत्रेयः, हरितः, शाण्डिल्यः, विभाण्डः, दुर्वासाः, लोमशः, नारदः, पर्वतः, वैशम्पायनः, गालवः, भास्करिः, पूरणः, सूतः, पुलस्त्यः, कपिलः, उलूकः, पुलहः, वायुः, देवस्थानः, चतुर्भुजः, सनत्कुमारः, पैलः, कृष्णः, कृष्णानुभौतिः च—एते अन्ये च महर्षयः तं सत्यमतीमात्मजं व्यासं तारा-गणैरिव चन्द्रमिव, परिवृत्य शोभितवन्तः। स वेदवित् व्यासः आगतान् सर्वान् मुनीन् सत्कारं कृत्वा, तैः चापि सम्मानितः, परस्परं संवादं चक्रे। चर्चायाः अन्ते, आश्रमवासिनः ते सर्वे मुनिपुंगवाः सत्यवतीपुत्रं कृष्णं किञ्चिद् संशयं प्रति पप्रच्छुः। “भगवन्, त्वं वेदवेदाङ्गपुराणागममहाभारतसर्ववाणीपुरावर्त्तमानानागतज्ञः। दुःखदुःखितशून्ये संसृतिसमुद्रे, सङ्गग्राहकदंष्ट्रायाम् इन्द्रियवारिधौ, विषयसलिलैः प्लाव्यमाने, इन्द्रियविवरेषु प्रवृत्तिवेगैः परिवर्त्यमाने, मोहपङ्के निमग्ने, लोभपाताले गम्भीरे, दुःसङ्क्रमे च, जगत् अपतितं, अविवेकं, निमज्जमानं दृष्ट्वा, वयं त्वां पृच्छामः, महाभाग। अस्मिन्संसारभये किं परमं श्रेयः? त्वं प्रजासंरक्षणार्थं उक्तव्यम्। दुर्लभं मोक्षक्षेत्रं, कर्मभूमिं च पृथिवीं वक्तव्यम् इच्छामः। यः यथाविधि पृथिव्यां कर्म कुर्वन्, परमां सिद्धिं प्राप्नोति, कुतश्चित् कर्मदोषात् तु नर्के पतति। एवं मोक्षक्षेत्रे च पण्डितः मोक्षं लभते। तस्मात्, महर्षे, यद् पृष्टं तद् ब्रूहि, द्विजोत्तम।” एवं शुद्धचित्तानां मुनीनां वचः श्रुत्वा, स भगवतः व्यासः, त्रिकालदर्शी, उवाच—“शृणुत, मुनयः, यः संवादः पूर्वं मुनिभिः ब्रह्मणः सह जातः, तं वक्ष्यामि।” “मेरोः शिखरे, बहुविधरत्नमण्डिते, नानावृक्षलतायुक्ते, नानापुष्पशोभिते, नानापक्षिस्वनरम्ये, नानापुष्पविकाससंकीर्णे, बहुप्राणिसमाकीर्णे, विचित्रैः आश्चर्यैः युक्ते, नानावर्णरत्नैः, नानालोहैः शोभिते, नानामुनिसंघाकीर्णे, नानाश्रमसंयुते तस्मिन् स्थले, विश्वस्य प्रभुः, सर्वसृष्टिकरणं मूलं, चतुर्मुखं जगन्नाथं, सर्वैः पूजितं, स्थितिप्रतिष्ठानं, परेश्वरं ब्रह्माणं आसीनं आसीत्। तं देवदानवगन्धर्वयक्षविद्याधरसर्पमुनिसिद्धाप्सरसः च, स्वर्गवासिनः, परिवृत्य स्थिताः। केचित् तं देवं स्तुवन्ति, केचित् गानं कुर्वन्ति, केचित् वाद्यं वादयन्ति, केचित् नृत्यन्ति च। तस्मिन् सुखदाने, सर्वेषां समवायसमये, दक्षिणवायुः नानापुष्पगन्धान् वहन् प्रववौ। तदा भृगुप्रमुखाः महर्षयः तं ब्रह्माणं पितरं प्रणम्य, सविनयं पप्रच्छुः—‘भगवन्, कर्मभूमिं पृच्छामः, त्वं देवेश, दुर्लभं मोक्षक्षेत्रं च वद।’ तेषां वाक्यं श्रुत्वा, ब्रह्मा देवेशः, यथावत् सर्वं पृष्टं मुनिभिः, प्रत्युवाच।