कुमारा-स्रोतः, श्री-स्रोतः, गौरी-शिखरः, शुनः-सरोवरं, तीर्थं, तथा नन्दी-तीर्थं—एते पुण्यस्थलानि सन्ति। कुमारा-निकेतनं, श्री-निकेतनं, भूमिशीतल-तीर्थं, कुम्भकर्ण-सरोवरं, कौशिकी-सरोवरं च तत्र सन्ति। धर्म-तीर्थं, काम-तीर्थं, उद्दालक-तीर्थं, संध्या-तीर्थं, करतोया, कपिला, रक्त-सागरः च पुण्यस्थानानि। शोना-प्रवाहः, वेतस-वनं, ऋषभः, काल-तीर्थं, पुण्यवती-सरोवरं, तीर्थं, बदरिकाश्रमः च तत्र दृश्यन्ते। राम-तीर्थं, पितृ-वनं, विरजा-तीर्थं, मार्कण्डेय-वनं, कृष्ण-तीर्थं, वटवृक्षः च पुण्यस्थानानि। रोहिण्याः श्रेष्ठ-कूपः, इन्द्रद्युम्न-सरोवरं, सानु-गर्तः, समहेन्द्रः, श्री-तीर्थं, तथा श्री-नदी अपि सन्ति। इषु-तीर्थं, वार्षभः, कावेरी-सरोवरं, कन्या-तीर्थं, गोकरणः, गायत्री-स्थानं च पुण्यस्थलानि। बदरी-सरोवरं, अन्यत् पुण्य-सरोवरं, विकर्णक-मध्यस्थानं, जाति-सरोवरं, देवकूपः, कुश-शिखरः च तत्र सन्ति। सर्वदेवताव्रतम्, कन्याश्रम-सरोवरं, तथा वालखिल्य-स्थानं, पूर्वं च उत्तरं च, पुण्यस्थानानि। महर्षीणाम् अविभक्तं पुण्य-सरोवरं च तत्र अस्ति; एतेषु पुण्यस्थलेषु विधिवत् श्रद्धया स्नानं कृत्वा, उपवासेन, दमेन, देवतान्, ऋषीन्, मनुष्यन्, पितृन् च क्रमशः तर्पयति। तत्र देवपूजनं कृत्वा, त्रिरात्रं स्थित्वा, प्रत्येकं तीर्थे पृथक् फलम् लभते, द्विजश्रेष्ठाः। अश्वमेधस्य फलम् पुरुषः प्राप्नोति—नात्र संशयः। यः प्रतिदिनं एतत् पुण्यस्थलानां परमं यशः शृणोति, वा पठति, वा श्रावयति, सर्वपापेभ्यः विमुक्तः भवति। ततः ऋषयः भूमौ धर्मार्थकाममोक्षप्रदं श्रेष्ठं देशं पृष्टवन्तः—"वद, पुण्येषु पुण्यं परमं तीर्थं किम्?" इति। पूर्वं मम गुरुम् ऋषयः एतत् पृष्टवन्तः; अहं द्विजश्रेष्ठः, तव पृच्छितं वक्ष्यामि। स्वस्य आश्रमे, परमपुण्ये, पुष्पैः विभूषिते, विविधैः वृक्षैः लता-समाकीर्णे, नानाजातीय-पशुभिः आवासिते, पुम्नागः, कर्णिकारः, सरलः, देवदारुः, शालः, तालः, तमालः, पनसः, धवः, खदिरः—एते वृक्षाः तत्र सन्ति। पाटलः, अशोकः, बकुलः, करवीरः, चम्पकः, अन्ये च पुष्पवृक्षाः शोभायमानाः तत्र सन्ति। कुरुक्षेत्रे व्यासः, मुनिश्रेष्ठः, महाभारतकर्ता, सर्वशास्त्रविद्, तपोनिष्ठः, सर्वज्ञः, सर्वभूतहिते रतः, पुराणागमवक्ता, वेद-वेधाङ्ग-निपुणः, पराशर-पुत्रः, शान्तः, कमलदल-विलोकनः, तत्र उपविष्टः। तं द्रष्टुं, दृढव्रताः ऋषयः हर्षपूर्णाः उपगच्छन्। कश्यपः, जमदग्निः, भारद्वाजः, गौतमः, वसिष्ठः, जैमिनिः, धौम्यः, मार्कण्डेयः, वाल्मीकि, विश्वामित्रः, शतानन्दः, वात्स्यः, गार्ग्यः, आसुरी, सुमन्तु-नाम-भार्गवः, कण्वः, मेधातिथिः, माण्डव्यः, च्यवनः, धूम्रः, असितः, देवलः, मौद्गल्यः, तृणयज्ञः, पिप्पलादः, अकृतव्रणः, संवर्तः, कौशिकः, रायभ्यः, मैत्रेयः, हरितः, शाण्डिल्यः, विभाण्डः, दुर्वासा, लोमशः, नारदः, पर्वतः, वैशम्पायनः, गालवः, भास्करी, पूरणः, सूतः, पुलस्त्यः, कपिलः, उलूकः, पुलहः, वायुः, देवस्थानः, चतुर्भुजः, सनत्कुमारः, पैलः, कृष्णः, कृष्णानुभौतिः—एते च अन्ये च महर्षयः तत्र सन्ति। सत्यवती-पुत्रः तैः महर्षिभिः परिवृतः, शशाङ्कः इव तारेषु, शोभायमानः। वेदविद् सः आगतान् ऋषीन् सत्कारं कृतवान्; ते अपि तं सम्मान्य, परस्परं संवादं कृतवन्तः। संवादान्ते, आश्रमवासिनः सर्वे ऋषयः, सत्यवती-पुत्रं कृष्णं संशयं पृच्छितवन्तः। "हे मुनिश्रेष्ठ, वेद-शास्त्र-पुराणागम-महाभारत-सर्ववाक्य-ज्ञः, भूत-भविष्य-वर्तमानं जानाति। एषा दुःखदुःखिता, शून्या, संसार-सागरः, गम्भीरः, आसक्तिक्रूर-मकरैः पूर्णः, विषय-जलप्रवाहः; इन्द्रिय-भ्रमरः, अनुभूति-तरङ्गैः समाकीर्णः, मोह-मृत्तिकया मलिनः, लोभ-गह्वरः, गम्भीरः, दुःसाध्यः। जगति मग्नं, अनाश्रितं, अचेतनं दृष्ट्वा, तव पृच्छामः—वद, मुनिश्रेष्ठ। किम् अस्मिन् भयानके रोमाञ्चक-संसार-चक्रे परमं हितं? लोकान् उद्धर्तुं उपदेष्टव्यम्। मोक्षप्रदं दुर्लभं क्षेत्रं, कर्मभूमिं च वद; श्रोतुम् इच्छामः। यः भूमौ विधिवत् कर्म करोति, स परमं सिद्धिं प्राप्नोति; दोषात् नरकं। मोक्षक्षेत्रे अपि, ज्ञः मोक्षं प्राप्नोति। अतः महर्षे, पृच्छितं वद, द्विजश्रेष्ठ। एवं शुद्धचित्तानां ऋषीणां वचः श्रुत्वा, व्यासः, त्रिकालदर्शी, पुण्यः, प्रोवाच। "शृण्वन्तु, ऋषयः सर्वे! यः संवादः पुरा ऋषीणां ब्रह्मणा च अभवत्, तं वक्ष्यामि, यथा पृच्छन्ति।