तस्मात् सर्वाणि ओषधिगणानि तेन महतीं वृद्धिं यान्ति; स एव फलं पचति, तस्मात् च सन्ततिः सम्पद्यते। तेनैव वेददृष्टया जनाः प्रतिदिनं विधिनिर्दिष्टानि यज्ञान् कुर्वन्ति, तैश्च देवाः पुष्यन्ति। एवं यज्ञाः, वेदाः, द्विजादिभिः जातयः, सर्वे देवगणाः, पशुपक्ष्यादिसमूहाश्च सन्ति। एतदखिलं जगत्, स्थावरजङ्गमं च, वर्षेण धार्यते; तच्च वर्षं सविता उत्पादयति, हे मुनिश्रेष्ठ। सविता स्थिरमूलं, हे तपोधन; स्थिरतारा शिशुमारः, स च नारायण आश्रितः। शिशुमारस्य हृदि नारायणः स्थितः; स एव सर्वभूतधारकः, आद्यः, सनातनः च। एवं मया, हे मुनिश्रेष्ठ, ब्रह्माण्डस्य वर्णनं कृतम्, यत्र पृथिवी, समुद्रः, चान्ये च सन्नद्धाः; किं अन्यत् श्रोतुम् इच्छसि? तदा ऋषयः ऊचुः—धर्मज्ञ, पृथिव्यां पुण्यतीर्थानि क्षेत्राणि च वक्तुम् अर्हसि; तेषां श्रवणे मनांसि नः स्पृहयन्ति। यस्य हस्तपादमनः संयतं, यस्य विद्या, तपः, कीर्तिश्च विद्यते, स तीर्थस्य फलम् आप्नोति। शुद्धचित्तं, शुद्धवाक्, इन्द्रियनिग्रहः—एतानि देहस्थितानि तीर्थानि स्वर्गमार्गं प्रकाशयन्ति। यस्य मनः अन्तः कलुषितं, स शतशः अपि जलैः स्नात्वा, तीर्थेषु अपि, न शुद्धिं प्राप्नोति, यथा मद्यपात्रम् अशुद्धम्। न तीर्थानि, न दानानि, न व्रतानि, न तपोवनानि—किञ्चिदपि न शुद्धयन्ति तं, यस्य चित्तं पापमयम्, मायासक्तं, असंयत इन्द्रियं च। यत्र कुत्रापि वसन्, यदि इन्द्रियाणि संयम्य तिष्ठति, तत्रैव कुरुक्षेत्रं, प्रयागः, पुष्करं च स्यात्। तस्मात् शृणु, हे मुनिश्रेष्ठ, पृथिव्यां ये तीर्थानि पुण्यक्षेत्राणि, यथार्थतया संक्षेपेण वक्ष्यामि। शतवर्षाणि अपि, विस्तरेण वर्णयितुं न शक्यते आद्यं पुण्यक्षेत्रं पुष्करं, तथा नैमिषारण्यं च। प्रयागं, धर्मारण्यं, हे द्विजश्रेष्ठ, धेनुकं, चम्पकारण्यं, सैन्धवारण्यं च वक्ष्यामि। पुण्यं मगधारण्यं, दण्डकारण्यं, गया, प्रभासं, पुण्यप्रभासं, दिव्यं कनखलम् अपि। भृगुतुङ्गं, हिरण्याक्षं, भीमारण्यं, कुशस्थलीं, लोहाकुलं, सकेदारं, मन्दरारण्यं च। महाबलं, कोटितीर्थं, सर्वपापापहं, रूपतीर्थं, शूकरवं, चक्रतीर्थं पुण्यसञ्चितम्। योगतीर्थं, सोमतीर्थं, पुण्यं साहोटकं, पुण्यं कोकामुखं, बदरीगिरिं च। सोमतीर्थं, तुङ्गकूटं, पुण्यं स्कन्दाश्रमं, कोटितीर्थं, अग्निपदं, पञ्चशिखं च। धर्मोद्भवः, कोटितीर्थं, पुण्यं बाधप्रमोचनं, गङ्गाद्वारं, पञ्चकूटं, मध्यकेसरं च। चक्रप्रभं, मतङ्गं, प्रसिद्धं क्रुशदण्डं, दंष्ट्राकुण्डं, विष्णुतीर्थं, सार्वकामिकं च। पुण्यं मत्स्यतिलं, शोभनं बदरीं, ब्रह्मकुण्डं, वह्निकुण्डं, सत्यपदं च। चतुःस्रोतः, चतुःशृङ्गगिरिं द्वादशस्रोतः, मानसां, स्थूलशृङ्गं, स्थूलदण्डं, उर्वशीं च। लोकपालं, मनुवरं, सोमाह्वगिरिं, सदाप्रभं, मेरुकुण्डं, सोमाभिषेचनतीर्थं च। महास्रोतः, कोटरकं, पञ्चधारं, त्रिधारकं, सप्तधारं, एकधारं, चामरकण्टकं च। शालग्रामं, चक्रतीर्थं, कोटिद्रुमं श्रेष्ठं, बिल्वप्रभं, देवह्रदं, विष्णुह्रदं च। शङ्खप्रभं, देवकुण्डं, पुण्यं वज्रायुधं, अग्निप्रभं, पुंनागं, देवप्रभं श्रेष्ठं च। विद्याधरं, गन्धर्वैः सहितं पुण्यक्षेत्रं, ब्रह्मह्रदं, सातीर्यं, लोकपालं, मणिपुरगिरिं च। पुण्यं पञ्चह्रदं, पुण्यं पिण्डारकं, मालव्यं, गोप्रभावं, गोवरं, वटमूलकं च। स्नानदण्डं, प्रयागं, गुह्यं विष्णुपदं, कन्याश्रमं, वायुकुण्डं, उत्तमं जम्बूमार्गं च। गभस्तीतीर्थं, ययातिपतनं, शुचिं, कोटितीर्थं, भद्रवटं, महाकालवनं च। अपरं नर्मदातीर्थं, तीर्थं वज्रं, अर्बुदं, पिङ्गुतीर्थं, सवशिष्टं, पृथसंगमं च। दौर्वासिकं नाम तीर्थं, पुण्यं पिञ्जरकं, ऋषितीर्थं, ब्रह्मतुङ्गं, वसुत्थं, कुमारिकां च। शक्रतीर्थं, पञ्चनदं, रेणुकातीर्थं, पितामहतीर्थं शुद्धं, उत्तमं रुद्रपदं च। मणिमत्तं, कामाख्यां, कृष्णतीर्थं, कुशविलं, यजनं, यजनमेव, ब्रह्मवालुकां च। पुष्पन्यासं, पुण्डरीकं, मणिपुरं, उत्तरदेशं, दीर्घसत्रं, हयपदं, अनशनं तीर्थं च। गङ्गोत्तमं, शिवोत्तमं, नर्मदोत्तमं, वस्त्रपदं, दारुवलम्, छायारोहणं च। सिद्धेश्वरं, मित्रवलं, कालिकाश्रमं, वटवटं, भद्रवटं, कौशाम्बीं, दिवाकरं च। एवं, हे मुनिश्रेष्ठ, पृथिव्यां पुण्यतीर्थानि पुण्यक्षेत्राणि संक्षेपेण वर्णितानि, यानि पुण्यदायकानि, धर्ममार्गप्रदायकानि च सन्ति।