मेधाविनः मुनयः शृण्वन्तु। जलानि मेघेषु वाष्परूपेण, वह्निना च वायुणा च विकीर्णानि भवन्ति। तानि जलानि मेघाः नाप्नुवन्ति, न च नश्यन्ति, तस्मात् तानि तत्रैव तिष्ठन्ति। तानि जलानि मेघेषु स्थितानि, कालस्य शुद्ध्याऽवाप्त्या, वायुनाऽभिप्रेरितानि, भूमौ पतन्ति। एवं तानि जलानि विशुद्धानि भवन्ति। अथ भगवतः सूर्यस्य महिमा कथ्यते। सः चतुर्विधानि जलानि आदत्ते—नद्यः, समुद्राः, पृथिवी, जीवाः च तस्मात् उद्भवन्ति। स एव दिव्यगङ्गायाः जलं स्वकिरणैः भूमौ प्रेषयति, मेघाभावेऽपि। यः मनुष्यः तेन दिव्येन जलेन संस्पृष्टः, तस्य पापानि मलानि च क्षालयन्ति; स न कदापि नरकं गच्छति, यतः तत् स्नानं दिव्यम् उच्यते। सूर्यदृष्टं तद् जलं मेघरहितात् नभसः पतति; तद् गवां मध्ये अपि गच्छति। यदा जलं नभसः कृत्तिकादि नक्षत्रेषु विषमेभ्यः पतति, सूर्यदृष्टं तद् गङ्गाजलं दिग्गजानां जातं ज्ञेयम्। यदा तु जलं युग्मनक्षत्रेषु सूर्येण सहोत्थितं नभसः पतति, तदा तत् सूर्यकिरणैः शीघ्रं ग्रहीतं नीयते च। उभयं जलं परमपावनं, पापहरं, दिव्यं च स्नानाय। मेघोत्सृष्टं जलं सर्वाणि भूतानि पुष्णाति; सर्वाणि ओषधयः तेन जीवन्ति, तत् हि जीवितस्य अमृतम्। तेन एव सर्वाः औषधयः महतीं वृद्धिं प्राप्नुवन्ति; तत् फलपाकस्य कारणं, तस्मात् अपत्यं जायते। तेन एव शास्त्रदृष्ट्या पश्यन्तः जनाः नित्यं विधिना यज्ञान् कुर्वन्ति, तेन देवाः पुष्यन्ति। एवं यज्ञाः, वेदाः, द्विजादयः वर्णाः, सर्वे देवगणाः, पशवः, प्रजाः च तेन एव सन्ति। सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमं वृष्ट्या ध्रियते; सा वृष्टिः सवित्रा उत्पाद्यते। सविता एव स्थिरं प्रतिष्ठानं; स्थिरतारा शिशुमारः, सः अपि नारायणस्थः। शिशुमारस्य हृदि नारायणः स्थितः; सः सर्वभूतधारकः, आद्यः, सनातनः च। एवं मुनिश्रेष्ठ, ब्रह्माण्डस्य पृथिव्याः, समुद्रस्य च, अन्येषां च यथावत् वर्णनं कृतम्। किं अन्यत् श्रोतुम् इच्छसि? ततः मुनयः उचुः—धर्मज्ञ, पृथिव्यां पवित्राणि तीर्थानि क्षेत्राणि च कथय; अस्माकं मनांसि तद् श्रोतुम् इच्छन्ति। यस्य हस्तपादचेतांसि यथावत् निगृहीतानि, यस्य विद्या, तपः, यशः च सन्ति, सः तीर्थफलम् आप्नोति। शुद्धचित्तस्य, शुद्धवाक्यस्य, शुद्धेन्द्रियस्य च—एतानि देहस्थानी तीर्थानि स्वर्गमार्गं जागरयन्ति। यस्य अन्तःकरणं दूषितं, सः तीर्थेषु शतशः स्नात्वापि, जलैः अपि, न शुद्ध्यति, यथा अपवित्रमधुपात्रं। न तीर्थानि, न दानानि, न व्रतानि, न तपोवनानि अपि, तं शुद्धयन्ति, यदि तस्य चित्तं पापिष्ठं, मायासक्तं, असंयतेंद्रियं च। यत्र यत्र पुरुषः आत्मनः इन्द्रियाणि निगृह्णाति, तत्रैव कुरुक्षेत्रं, प्रयागः, पुष्करं च स्यात्। अतः मुनिश्रेष्ठ, पृथिव्यां पवित्राणि तीर्थानि क्षेत्राणि च यथार्थतः संक्षेपेण वक्ष्यामि। शतवर्षेण अपि पुष्करं प्रथमतः क्षेत्रं, नैमिषारण्यं च, विस्तारतः वर्णयितुं न शक्यते। प्रयागः, धर्मारण्यं, धेनुकं, चम्पकारण्यं, सैन्धवारण्यं च वक्ष्यामि। मगधारण्यं, दण्डकारण्यं, गया, प्रभासं, दिव्यं कनखलं च। भृगुतुङ्गं, हिरण्याक्षं, भीमारण्यं, कुशस्थलीं, लोहाकुलं, सकेदारं, मन्दरारण्यं च। महाबलं, कोटितीर्थं, सर्वपापापहं, रूपतीर्थं, शूकरवं, चक्रतीर्थं च। योगतीर्थं, सोमतीर्थं, पवित्रं साहोटकं, कोकामुखं, बदरी पर्वतं च। सोमतीर्थं, तुङ्गकूटं, पवित्रं स्कन्दाश्रमं, कोटितीर्थं, अग्निपदं, पञ्चशिखं च। धर्मोद्भवं, कोटितीर्थं, बाधप्रमोचनं, गङ्गाद्वारं, पञ्चकूटं, मध्यकेसरं च। चक्रप्रभं, मतङ्गं, प्रसिद्धं कृशदण्डं, दंष्ट्राकुण्डं, विष्णुतीर्थं, सार्वकामिकं च। मत्स्यतिलं, शोभनं बदरीं, ब्रह्मकुण्डं, वह्निकुण्डं, सत्यपदं च। चतु:स्रोतः, चतु:शृङ्गपर्वतं द्वादशधारं, मानसां, स्थूलशृङ्गं, स्थूलदण्डं, उर्वशीं च। लोकपालं, मनुवरं, सोमाह्वपर्वतं, सदाप्रभं, मेरुकुण्डं, सोमाभिषेचनं च। महास्रोतः, कोटरकं, पञ्चधारं, त्रिधारकं, सप्तधारं, एकधारं, चामरकण्टकं च। शालग्रामं, चक्रतीर्थं, अनुत्तमं कोटिद्रुमं, बिल्वप्रभं, देवह्रदं, विष्णुह्रदं च। शङ्खप्रभं, देवकुण्डं, पवित्रं वज्रायुधं, अग्निप्रभं, पुंनागं, अनुत्तमं देवप्रभं च। विद्याधरं, गन्धर्वैः सहितं, शोभनं तीर्थं, ब्रह्मह्रदं, सातीर्यं, लोकपालाख्यं, मणिपुरगिरिं च। एवं मुनिवर, पृथिव्यां पवित्राणि तीर्थानि क्षेत्राणि च, भगवता यथावत् निरूपितानि, यान्युपस्पृश्य मानवः पवित्रतां, पुण्यं च प्राप्नोति।