हरिः ओम्। स एव कर्ता सर्वकर्मणां, यज्ञरूपेण पूज्यते, स एव तस्य कर्मणः फलम्, तस्मात् युगे आदिः समुत्पद्यते; हरिं विना किञ्चित् अपि नास्ति। दिवि तु भगवतः रूपं नक्षत्रमण्डलमयं शिशुमाररूपं दृश्यते, तस्य च पुच्छभागे ध्रुवः स्थितः। स एव भगवाञ्, नक्षत्रशिशुमाररूपेण व्याप्तः, स्वयम् परिभ्रमन् चन्द्रादिग्रहाणां भ्रमणं कारणं भवति; तस्य गतिं सर्वे नक्षत्राणि चक्रनाभिवत् अनुवर्तन्ते। सूर्यचन्द्रनक्षत्रग्रहाः सर्वे वायुबद्धैः पाशैः ध्रुवे बद्धाः सन्ति। स एषः दिव्यशिशुमाररूपः तेजस्वी, नक्षत्रगणरूपः, नारायणस्य परम् आवासः, यत्र नारायणः हृदि अधिष्ठितः एव तस्य आधाररूपेण स्थितः। सुतः उत्तानपादस्य ध्रुवः, प्रजापतेः प्रभुं सम्यक् उपास्य, शिशुमारस्य पुच्छभागे प्रतिष्ठितः। जनार्दनः शिशुमारस्य आधारः, सर्वनियन्ता च; शिशुमारः ध्रुवस्य आधारः, ध्रुवे सूर्यः प्रतिष्ठितः। एतेनैव आधारबलेन, देवदानवमानुषादिसमेतं जगत् सम्यक् धृतम्; हे मुनयः, तत्र यथाविधि श्रूयताम्। विवस्वान् अष्टमासेभ्यः रसं जलं सम् आदत्ते, ततः वर्षाः जन्यन्ते, तस्मात् अन्नम्, तेन सर्वं जगत् अन्नेन धार्यते। विवस्वान् तीक्ष्णरश्मिभिः जगतः जलं आकर्षति; ततः सोमः तद् पुष्णाति, चन्द्रः वायुनाड्याः माध्यमेन आकाशे तद् सञ्चरयति। मेघेषु जलानि वाष्परूपेण, वह्निना, वायुणा च विकीर्यन्ते; तैः मेघाः जलं न नश्यन्ति, तानि तत्रैव स्थितानि। तानि जलानि मेघस्थानि, वायुनाऽधः पतन्ति; कालेन संशुद्धानि, हे मुनयः, निर्मलानि भवन्ति। सविता चतुर्विधं जलं आदत्ते—नदीसागरयोः, भूमेः, जीवेषु च। स तेजस्वी दिव्यगङ्गाजलं आदाय, तं रश्मिभिः भूमौ सिञ्चति, अपि च मेघाभावेऽपि। यः पुरुषः तेन जलेन स्पृष्टः, येन पापानि मलानि च धुतानि, सः नरकं न गच्छति; एषः हि दिव्यस्नानमित्युच्यते। सविता दृष्टं जलं, यत् मेघाभावात् दिवः पतति, तद् दिव्यगङ्गाजलं, सूर्यरश्मिभिः गावः उपरि क्षिप्यते। यदा जलं कृत्यादिनक्षत्रेषु पतति, सूर्यदृष्टं, तदा तद् गङ्गाजलं, दिशां गजानां समुत्पन्नम् इति ज्ञेयम्। यदा तु जलं युग्मनक्षत्रेषु, सूर्येण सहोदयमानं पतति, तदा तत् सूर्यरश्मिभिः शीघ्रं समादाय नीयते। एते उभयमपि परमपवित्रे, हे द्विजश्रेष्ठ, पापनाशनं; दिव्यगङ्गाजलं स्नानाय परमं। मेघैः मुक्तं जलं सर्वाणि भूतानि पुष्णाति; सर्वाणि ओषधयोः, तदेव हि जीवितस्य अमृतम्। तेनैव सर्वा औषधिगणाः वृद्धिं प्राप्नुवन्ति; फलं पच्यते, तस्मात् प्रजाः उत्पद्यन्ते। तेनैव शास्त्रचक्षुषा पश्यन्तः जनाः नित्यकर्मयज्ञान् कुर्वन्ति, तेन देवाः पुष्यन्ति। एवं यज्ञाः, वेदाः, द्विजादिवर्णाः, सर्वे देवगणाः, पशुपक्ष्यादयः च सर्वे सन्ति। एतद् अखिलं जगत् स्थावरजङ्गमं वर्षेण पालयते; स वर्षः सवित्रा उत्पाद्यते, हे मुनिश्रेष्ठ। सविता एव स्थिरमूलः, स्थिरनक्षत्रं शिशुमारः, स च नारायण आश्रितः। नारायणः तस्य शिशुमारस्य हृदि स्थितः, स एव सर्वभूताधारः, आद्यः सनातनः। इति, हे मुनिश्रेष्ठ, मया ब्रह्माण्डस्य, पृथिव्याः, सागरस्य च यथायोग्यं वर्णितम्; किं अन्यत् श्रोतुम् इच्छसि? ततः मुनयः ऊचुः—धर्मज्ञ, पृथिव्यां पवित्राणि तीर्थानि क्षेत्राणि च कथय; अस्माकं चेतांसि श्रोतुम् इच्छन्ति। यस्य हस्तपादचेतः संयतः, विद्या तपः कीर्तिश्च यस्य वर्तन्ते, सः तीर्थफलं प्राप्नोति। शुद्धचेताः, शुद्धवाक्, इन्द्रियनिग्रहश्च—एते शरीरस्थतीर्थानि स्वर्गमार्गं बोधयन्ति। यस्य मनः अन्तः दूषितं, सः तीर्थस्नानेन शतशः अपि शुद्धो न भवति, यथा मद्यपात्रं जलस्नानेन न शुद्ध्यति। न तीर्थानि, न दानानि, न व्रतानि, न वनेवासः अपि, दुष्टचित्तस्य, मायाप्रियस्य, असंयतस्य शुद्धिं कुर्युः। यत्र यत्र पुरुषः इन्द्रियसंयमेन वसति, तत्रैव कुरुक्षेत्रं, प्रयागः, पुष्करं च। तस्मात्, हे मुनिश्रेष्ठ, यथार्हं संक्षेपेण पृथिव्यां तीर्थानि क्षेत्राणि च शृणु। शतसंवत्सरैः अपि विस्तरेण पुष्करं, नैमिषारण्यं च वक्तुं न शक्यते। प्रयागं, धर्मारण्यं, धेनुकं, चम्पकारण्यं, सैन्धवारण्यं च वक्ष्यामि। एवं च पवित्रं मगधारण्यं, दण्डकारण्यं, गया, प्रभासं, दिव्यं कनखलम् च। भृगुतुङ्गं, हिरण्याक्षं, भीमारण्यं, कुशस्थलीं, लोहार्कुलं, सकेदारं, मन्दरारण्यं च। महाबलं, कोटितीर्थं सर्वपापहरं, रूपतीर्थं, शूकरव, चक्रतीर्थं च पुण्यदं। योगतीर्थं, सोमतीर्थं, पवित्रं साहोटकं, पुण्यं कोकामुखं, तथा बदरीगिरिं अपि। एवं, भगवतः महात्म्यं, जगतो मूलकारणं, वर्षस्य च महिमा, तीर्थानां च माहात्म्यं संक्षेपेण निवेदितम्।