वायुनाऽग्निः आवृतः, वायुः खेन, खं च महता महद्व्याप्तं भवति, हे श्रेष्ठर्षे। एते दश एकं च, अन्ये च सर्वे, विप्राः, सप्त च एते, महत्त्वं परिधाय, प्रधाने प्रतिष्ठिताः सन्ति। अनन्तस्य अन्तो नास्ति, न च गणना शक्यते; अनन्तः, अगणनीयः, अतीव अपरिमेयः सः। सा परा प्रकृतिः, द्विजश्रेष्ठ, सर्वस्य कारणं भवति; सहस्राणि सहस्राणि, दशसहस्राणि च ब्रह्माण्डानां सन्ति। तत्रापि, यथा तिलबीजमध्ये तैलमग्निः स्थितः, तथा आत्मा तत्र स्थितो भवति; शतकोट्यः ब्रह्माण्डानां तत्र दृश्यन्ते। प्रधाने स्थितः, सर्वव्यापी, स्वयम्भूः, चैतन्ययुक्तः आत्मा च प्रकृतिः सर्वभूतानां अनुभवं कुरुतः। विष्णोः शक्त्या, विप्रश्रेष्ठ, उभे प्रकृत्यात्मनः धार्ये, आधाररूपे च सन्ति; तयोः भेदः एव आश्रयकारणं भवति। सृष्टिकाले, द्विजश्रेष्ठ, यद्व्यग्रता कारणं भवति, तदस्ति; यथा जलबिन्दौ शीतलता अस्ति। एवं विष्णोः शक्तिः, प्रकृत्यात्मरूपा, जगति व्याप्य अस्ति, यथा वृक्षः मूलकाण्डशाखादिभिः युक्तः। मूलबीजाद् अन्यानि बीजानि उत्पद्यन्ते, तस्माद् अन्यानि, ततो वृक्षाः। तानि अपि, द्विजश्रेष्ठ, तस्य लक्षणद्रव्यहेतून् अनुवर्तन्ते; अव्यक्तात् महाभूतादयः उत्पद्यन्ते। ततः भेदाः उत्पद्यन्ते, तस्मात् देवादयः, तेषां पुत्राः, तेषां पुत्रेभ्यः परमसन्ततिः। यथा बीजाद् उत्पन्ने वृक्षे वृक्षस्य हानिः नास्ति, तथा भूतसृष्टौ नास्ति क्षयः। यथा आकाशकालादयः समीपस्थाः कारणरूपेण वृक्षस्य उपस्थिता, तथा भगवतो हर्याः रूपान्तरेण जगत् धार्यते। यथा शालिव्यञ्जनात् मूलं, काण्डं, पत्रं, अंकुरः, तथा स्तम्भः, आवरणम्, पुष्पम्, क्षीरम्, तद्वत् धान्यं च। तुषः धान्यं च स्वयं स्वयम् उत्पद्यते, ऋषिसत्तम, यथायोग्यं साधनं प्राप्त्वा अंकुरणाय। एवं, अनेककर्मणि, देवादीनां देहाः स्थिताः; विष्णोः शक्तिं प्राप्य, तानि अंकुरयन्ति। स विष्णुः परमं ब्रह्म, यस्मात् सर्वं जगत् उत्पद्यते, यत्र जगत् अन्ते विलीयते। तत् ब्रह्म परमं धाम, परं पदं, सत्-असत्-अतिरिक्तं, यस्य अद्वितीयसत्त्वेन सर्वं जगत् चराचरं तिष्ठति। स एव मूलप्रकृतिः, रूपे प्रकटः, स एव जगत्; तस्मिन्नेव सर्वं विलीयते, तस्मिन्नेव तिष्ठति। स एव कर्ता, स यज्ञरूपेण पूज्यः, स एव कर्मफलः; तस्मात् युगादिः उत्पद्यते, हरिम् विना किञ्चिद् नास्ति। आकाशे भगवतः रूपं तारारूपं शिशुमाराकृतिरेव; तस्य पुच्छे ध्रुवः स्थितः। स ध्रुवः, भ्रमन्, चन्द्रसूर्यादिग्रहाणां भ्रमणं कारणं भवति; तं तारा यथारथचक्रनाभिं अनुसरन्ति। सूर्यचन्द्रताराग्रहाः वायुवलयैः ध्रुवे बद्धाः सन्ति। आकाशे ज्योतिषां शिशुमाररूपं, नारायणस्य परमं धाम, हृदयस्थं आधाररूपं तिष्ठति। प्रजापतेः भगवतः पूजनं कृत्वा, उत्तानपादपुत्रः ध्रुवः शिशुमारपुच्छे प्रतिष्ठितः। जनार्दनः शिशुमारस्य आधारः, सर्वस्य नियन्ता; शिशुमारः ध्रुवस्य आधारः, सूर्यः ध्रुवे प्रतिष्ठितः। तेन आधारः, जगत्—देवासुरमानुषादि—धार्यते; ऋषयः, इदानीं मम वचनात् तस्य विधिं शृणुत। विवस्वान् अष्टमासेषु रसस्वरूपं जलं ग्रसति; ततः वर्षं करोत्, ततोऽन्नं, तेन जगत् अन्नेन धार्यते। विवस्वान् तीक्ष्णरश्मिभिः जगत् जलं आकर्षति; ततः सोमः पोषणं करोति, चन्द्रः वायुनाड्याः माध्यमेन आकाशे। जलानि मेघेषु वाष्परूपेण, अग्निवायुस्वरूपेण सञ्चार्यन्ते; तस्मात् मेघाः जलं न त्यजन्ति, तानि धार्यन्ते। मेघस्थं जलं वायुनाऽधः पतति; कालोत्पन्नशुद्धिं प्राप्त्वा, ऋषयः, तानि शुद्धानि भवन्ति। सूर्यः चतुर्विधं जलं गृह्णाति, द्विजः—नदीसागरात्, भूमेः, जीवभ्यः। तेजस्वी सूर्यः दिव्यगङ्गाजलं गृहित्वा, तद्रश्मिभिः भूमौ प्रेषयति, मेघाभावेत्यपि। द्विजश्रेष्ठ, यः नरः तेन जलेन संस्पर्शात् पापं मलं च विनाशयति, स नरकं न गच्छति; तद् हि दिव्यस्नानं कथ्यते। तद् जलं सूर्यदृष्टं, मेघाभावेन आकाशात् पतति; गङ्गाजलं सूर्यरश्मिभिः गवः उपरि क्षिप्यते। यदा आकाशात् जलं कृतिका आदि विषमनक्षत्रेषु पतति, सूर्यदृष्टं तद् गङ्गाजलं दिशिगजोत्पन्नं ज्ञेयम्। यदा जलं आकाशात् समनक्षत्रेषु सूर्यसहितं पतति, तत् सूर्यरश्मिभिः तत्क्षणात् गृह्यते, निष्कास्यते च। द्वे अपि अतिशुद्धे, द्विजः, पापानां नाशाय; दिव्यं गङ्गाजलं स्नानाय उत्तमं। मेघोत्सृजितं जलं, द्विजः, सर्वजीवान् पोषयति; तद् सर्ववनस्पतीनां जीवनस्य अमृतं हि। एवं भगवतः विष्णोः शक्त्या, प्रकृत्यात्मनः योगेन, ब्रह्माण्डादीनि उत्पद्यन्ते, तानि तस्य एव स्वरूपे विलीयन्ते; स एव सर्वस्य कारणं, स एव परमं ब्रह्म, स एव सर्वस्य आधारः, स एव सर्वं जगत् धारयति।