तपोलोकः जनलोकात् चतुर्गुणं उन्नतम् ज्ञायते, यत्र तेजस्विनः देवा देहवर्जिताः स्थिताः सन्ति। तस्मात् तपोलोकात् षड्गुणं उन्नतम् सत्यम् लोकः प्रकाशते, यत्र मृत्योर् निवृत्तिः अस्ति, तं सिद्धाः ऋषयः च सेवन्ति। यद् यत् पदाभ्यां गन्तव्यं भूमिसंयुक्तं वस्तु अस्ति, तत् भूर् लोकः इति कथ्यते; तस्य विस्तारः मया पूर्वं वर्णितः। भूम्याः सूर्यस्य च मध्ये स्थितं क्षेत्रं सिद्धैः महर्षिभिः सेवितं, भुवर्लोकः इति उच्यते, हे मुनिश्रेष्ठ; एष द्वितीयः लोकः। ध्रुवस्य सूर्यस्य च मध्ये क्षेत्रं, योजनेषु चतुर्दशशतानि, सवर् लोकः इति लोकविन्यासविचारकैः कथ्यते। एष त्रिविधः लोकः मुनिभिः कृतः इति मन्यते; जनलोकः, तपोलोकः, सत्यम् लोकः च अजाताः इति कथ्यन्ते। महर्लोकः तु कृताजातयोः मध्ये स्थितः स्मृतः; कल्पान्ते शून्यः भवति, न तु नश्यति। हे द्विजः, सप्त महान्तः लोकाः सप्त अधोलोकैः सह मया तव वर्णिताः; एष ब्रह्माण्डस्य विस्तारः। एतत् सर्वं उपरि अधः तिर्यक् च ब्रह्माण्डस्य आवरणेन व्याप्तम्, यथा कपित्थस्य बीजम् सर्वतः आवृतम् भवति। हे द्विजः, ब्रह्माण्डम् जलस्य दशगुणे आवरणेन आच्छादितम्; तद् जलम् बहिः अग्निना आवृतम्। अग्निः वायुनाऽच्छादितः, वायुः आकाशेन, हे ऋषिश्रेष्ठ; आकाशः अपि महता आवृतः। एते दश एक च, तथा अन्ये, हे ब्राह्मणाः, एते सप्त च, महत् तत्त्वम् आवृत्य, प्रधाने स्थिताः। अनन्तस्य अन्तः नास्ति, न गणना शक्या; अनन्तः, अगणनीयः, अतीव अपरिमेयः च। सा परा प्रकृतिः, हे द्विजः, सर्वस्य कारणम्; सहस्रशः सहस्रशः, दशसहस्रशः ब्रह्माण्डानि सन्ति। तत्रापि शतकोट्यः ब्रह्माण्डानि तत्र सन्ति; यथा तिलबीजमध्ये तीक्ष्णः अग्निः तैलमधि वर्तते, तथा आत्मा अत्र वर्तते। प्रधाने स्थितः, सर्वव्यापी, स्वसंवित् च, प्रकृतिः आत्मा च सर्वभूतानां अनुभवन्ति। विष्णोः शक्त्या, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, उभे धारणं कुर्वे, आधाररूपे सन्ति; तयोः भेदः एव आश्रयस्य कारणम्। सृष्टिकाले, हे द्विजश्रेष्ठ, यत् विक्षोभं कारणं, तद् उपस्थितम्; यथा बिन्दौ जलस्य शीतलता वर्तते। एवं विष्णोः शक्ति, प्रधाना आत्मरूपा, जगत् व्याप्य वर्तते, यथा वृक्षस्य मूलं, काण्डः, शाखाः, इत्यादि। मूलबीजात् अन्यानि बीजानि उत्पद्यन्ते, तस्मात् अन्यानि, तस्मात् वृक्षाः अपि उत्पद्यन्ते। तानि अपि, हे द्विजः, तस्य तत्त्वं, द्रव्यं, कारणं च अनुवर्तन्ते; तस्मात् अव्यक्तात् महाभूतानि च अन्यानि जायन्ते। तस्मात् भेदाः उत्पद्यन्ते, तस्मात् देवाः च अन्ये च; तस्मात् तेषां पुत्राः, तेषां पुत्रेभ्यः परमं सन्ततिः। यथा वृक्षः बीजात् उत्पन्नः न क्षीयते, तथा भूतसृष्टौ न क्षयः। यथा आकाशः, कालः, इत्यादि, समीपस्थं कारणं वृक्षस्य, तथा परिवर्तनात् जगत् श्रीहरिणा धार्यते। यथा शालिपुष्पात् मूलं, काण्डः, पत्रं, अंकुरः, तथा स्तम्बः, आवरणम्, पुष्पम्, क्षीरम्, तथा धान्यम्। तुषः धान्यं च स्वयम् उत्पद्यन्ते, हे ऋषिश्रेष्ठ, अंकुराय साधनं प्राप्त्वा। एवं बहुषु कर्मसु, देवादीनां शरीराणि स्थितानि; विष्णोः शक्तिं प्राप्त्वा, तानि अंकुराय प्रयान्ति। स च विष्णुः परमं ब्रह्म, यतः सर्वं जगत् उत्पद्यते, यत्र जगत् अन्ते विलीयते। तत् ब्रह्म परमं धाम, परं पदं, सत्-असत्-परं, यस्य अविभक्तं तत्त्वं सर्वं चराचरं जगत् धारयति। स एव मूलप्रकृतिः, रूपेण प्रकटः, स एव जगत्; तस्मिन् एव सर्वं लीयते, तस्मिन् एव स्थितम्। स एव कर्ता कर्मणां, स यज्ञरूपे पूज्यः, स एव कर्मफलम्; यतः युगारम्भः, हरेः विना किमपि नास्ति। आकाशे भगवतः रूपं तारारूपं मीनरूपं, तस्य पुच्छे ध्रुवः स्थितः। स ध्रुवः परिभ्रमन् ग्रहाणां, चन्द्रसूर्यादीनां, परिभ्रमणं कारणं; ताराः तं अनुवर्तन्ति, यथा चक्रे अरण्यः। सूर्यः, चन्द्रः, तारा, ग्रहाः च, ध्रुवे वायुबन्धेन बद्धाः, तत्र एव स्थिताः। तद् तारारूपं आकाशस्थं, मीनरूपं, नारायणस्य परमं धाम, यत्र हृदि तद् आधाररूपे स्थितम्। प्रजापतेः भगवतः पूजां कृत्वा, उत्तानपादस्य पुत्रः ध्रुवः मीनपुच्छे स्थितः। जनार्दनः मीनस्य आधारः, सर्वस्य अधिष्ठाता; मीनः ध्रुवस्य आधारः, सूर्यः ध्रुवे स्थितः। तेन आधारः, एष लोकः देवासुरमानुष्यसहितः उपधार्यते; हे ऋषयः, तत् यथा भवति, मम शृणु। विवस्वान् अष्टमासे रसस्य साररूपं जलं ग्रसति; ततः वर्षं करोति, तस्मात् अन्नं, तेन सर्वं जगत् अन्नेन धार्यते। विवस्वान् तीक्ष्णरश्मिभिः जगत् जलं आकर्षति; ततः सोमः तं पोषयति, चन्द्रः वायुनाड्याः माध्यमेन आकाशे।