भूमेः विस्तारः परिधिश्च यथावत् आकाशस्य विस्तारः परिधिश्च तेन तुल्यः अस्ति। ब्राह्मणाः, सूर्यस्य पथः भूमेः शतसहस्रयोजनदूरः स्थितः, तथा च सूर्यस्य तावत् एव दूरी भवति चन्द्रस्य पथः। चन्द्रस्य शतसहस्रयोजनदूरे तु तारा-प्रदेशः सर्वः प्रकाशमानः दृश्यते। ऋषयः, तारा-प्रदेशस्य द्विशतसहस्रयोजनदूरे, समानमात्रे, बुधः स्थितः, बुधात् उपरि शुक्रः अस्ति। शुक्रात् उपरि द्विशतसहस्रयोजनदूरे मंगलः स्थितः; मंगलात् उपरि द्विशतसहस्रयोजनदूरे देवतानां पुरोहितः स्थितः। गुरोः उपरि द्विशतसहस्रयोजनदूरे शनैश्चरः स्थितः; द्विजश्रेष्ठ, तस्मात् उपरि शतसहस्रयोजनदूरे सप्तर्षिप्रदेशः अस्ति। सप्तर्षिभ्यः उपरि शतसहस्रगुणितसहस्रयोजनदूरे ध्रुवः स्थितः, यः सर्वदीप्तिचक्रस्य अक्षः अस्ति। द्विजश्रेष्ठ, त्रिधा विभक्तं जगत् संक्षेपेण ते उक्तम्; एषा भूमिः यज्ञस्य फलम्, यज्ञः अत्र प्रतिष्ठितः। ध्रुवात् उपरि महर्लोकः अस्ति, यत्र कल्पवासिनः वसन्ति; महर्लोकः दशमिलियनयोजनविस्तृतः कथ्यते। तस्मात् उपरि द्विंशतिमिलियनयोजनदूरे जनलोकः, यत्र ब्रह्मपुत्राः सनन्दनाद्याः, शुद्धचित्ताः ऋषयः वसन्ति। जनलोकात् चतुर्गुणितं उन्नतम् तपोलोकः, यत्र देहविहीनाः तेजस्विनः देवाः स्थिताः। तपोलोकात् षड्गुणितं उन्नतम् सत्यम् लोकः, यत्र मृत्युपुनरागमनं नास्ति, यः सिद्धैः ऋषिस्रेष्ठैः सेवितः। यत् पादेन गम्यं भूमिसंयुक्तं वस्तु, तद् भूर्-लोकः; तस्य विस्तारः मया उक्तः। भूमिसूर्ययोः मध्ये, सिद्धैः महर्षिभिः सेवितः, भुवर्लोकः नाम द्वितीयं लोकः अस्ति, ऋषिस्रेष्ठ। ध्रुवसूर्ययोः मध्ये, चतुर्दशसहस्रयोजनमितः प्रदेशः, तं लोकविन्यासविदः स्वर्लोकं इति कथयन्ति। एष त्रिधा विभक्तं जगत् ऋषिभिः कृतम् इति मन्यते; जनलोकः, तपोलोकः, सत्यम् लोकः अजातम् इति उच्यते। महर्लोकः तु मध्ये स्मृतः, सः कल्पान्ते शून्यः भवति, न तु विनश्यति। द्विजश्रेष्ठ, सप्त महालोकाः, सप्त अधोलोकाः च मया ते वर्णिताः; एष ब्रह्माण्डस्य विस्तारः अस्ति। एतद् ऊर्ध्वं, अधः, पार्श्वयोः च ब्रह्माण्डस्य आवरणेन आवृतम्, यथा कटकबीजं सर्वतः आवृतम्। द्विजश्रेष्ठ, ब्रह्माण्डं जलस्य दशमात्रया आवृतम्; तद् जलावरणं बहिः अग्निना आवृतम्। अग्निः वायुनाऽऽवृतः, वायुः आकाशेन, ऋषिस्रेष्ठ, आकाशः महता आवृतः। एते दश एकं च, सर्वे, ब्राह्मणाः, सप्त च, महत्त्वं आवृत्य, प्रधानस्थे प्रतिष्ठिताः। अनन्तस्य न अन्तः, न गणना; सः अनन्तः, अगणनीयः, अतीव अपरिमेयः। द्विजश्रेष्ठ, सा परा प्रकृतिः सर्वस्य कारणम्; सहस्रशः, सहस्रसहस्रशः, ब्रह्माण्डानि सन्ति। एवं शतकोट्यः ब्रह्माण्डानि तत्र; यथा तैलं तिलबीजे अग्निः स्थितः, तथा आत्मा अत्र तिष्ठति। प्रधानस्थः, सर्वव्यापी, स्वयंज्ञः, चेतनः, प्रधानं च आत्मा च सर्वभूतानां अनुभवः। विष्णोः शक्त्या, ब्राह्मणश्रेष्ठ, उभे तिष्ठतः, आधारस्वरूपे; तयोः भेदः एव आश्रयकारणम्। सृष्टिकाले, द्विजश्रेष्ठ, यः विकोचनं कारणं तिष्ठति; यथा जलबिन्दौ शीतलता अस्ति। तथा विष्णोः शक्ति, प्रधानात्मस्वरूपा, जगत् व्याप्य तिष्ठति, यथा वृक्षः मूलत्वङ्काण्डशाखादिभिः युक्तः। मूलबीजात् अन्यानि बीजानि उत्पद्यन्ते, तस्मात् अन्ये, ततो वृक्षाः। ते अपि, द्विजश्रेष्ठ, तस्य गुणद्रव्यहेतुभिः अनुगच्छन्ति; तस्मात् अव्यक्तात् महाभूतादयः उत्पद्यन्ते। तस्मात् अन्यान्यभेदाः, तस्मात् देवादयः, तस्मात् तेषां पुत्राः, तेषां पुत्रेभ्यः परमं सन्ततिः। यथा बीजात् वृक्षस्य उत्पत्तौ वृक्षस्य क्षयः न भवति, तथा भूतसृष्टौ न हानिः। यथा आकाशः, कालः, इत्यादि वृक्षस्य कारणानि सन्निकर्षे तिष्ठन्ति, तथा रूपपरिणामेन जगत् भगवतः हरिणा धार्यते। यथा शालिधान्यात् मूलं, स्तम्भः, पत्राणि, अंकुरः, तथा काण्डं, आवरणं, पुष्पं, क्षीरं, तथा धान्यम्। आवरणं धान्यं च स्वयमेव उत्पद्यते, ऋषिस्रेष्ठ, अंकुराय साधनं लब्ध्वा। एवं, अनेककर्मसु, देवादीनां देहाः तिष्ठन्ति; विष्णोः शक्तिं लब्ध्वा, ते अंकुराय प्रवर्तन्ते। सः विष्णुः परमं ब्रह्म, यस्मात् सर्वं जगत् उत्पद्यते, यत्र च जगत् अन्ते विलीयते। तद् ब्रह्म परमं धाम, सर्वोच्चं पदम्, सत्-असत्-अतीतम्, यस्य अविभाज्येन सारभूतेन सर्वं जगत् चराचरं तिष्ठति। सः एव मूलप्रकृतिः, रूपयुक्तः, सः एव जगत्; तस्मिन्नेव सर्वं विलीयते, तस्मिन्नेव तिष्ठति। एवं ब्रह्माण्डस्य, लोकानां, तत्त्वानां, सृष्टिपरम्परायाः, विष्णुप्रभवस्य, ब्रह्मस्वरूपस्य, विस्तारः, कारणं च, ब्राह्मणश्रेष्ठ, मया श्रद्धया वर्णितः।