स्वर्गः मनसः प्रमोदजनकः, नरकस्तु विपरीतः; हे द्विजश्रेष्ठ, पापपुण्ययोः एव 'नरक' 'स्वर्ग' इति नामानि प्रयुज्यन्ते। एकमेव वस्तु दुःखसुखयोः, मात्सर्यक्रोधयोश्च कारणं भवति; तस्मात् कथं तत् वस्तु केवलं दुःखरूपं स्यात्? यत् वस्तु पूर्वं सुखदं जातं, तत् पश्चात् दुःखहेतुः भवति; यः क्रोधस्य कारणं जातः, स एव अनुग्रहार्थं अपि भवति। अतः किञ्चन न दुःखरूपं, नापि किञ्चन सुखरूपं; मनसो विकाराः एव एते, सुखदुःखादिरूपेण व्यवस्थिताः। केवलं ज्ञानं परं ब्रह्म, अज्ञानं तु बन्धनं कथ्यते। इदं सर्वं जगत् ज्ञानस्वरूपं; ज्ञानात् परं किञ्चन नास्ति। हे विद्वांसः, ज्ञानमेव शिक्षाऽज्ञानयोः रूपं विद्धि। एवं भूमण्डलस्य क्षेत्रं मया वर्णितम्। हे द्विजश्रेष्ठ, अधःस्थलानि, नरकाः, समुद्राः, पर्वताः, द्वीपाः, देशाः, नद्यः च सर्वं संक्षेपेण मया वर्णितम्। किं पुनः श्रोतुम् इच्छसि? ततः शिष्या ऊचुः— 'यथावत् सर्वं त्वया उक्तं, अधुना भूवर्लोकादारभ्य लोकानां वर्णनं श्रोतुम् इच्छामः। तथैव, हे भाग्यवन् लोमहर्षण, ग्रहाणां व्यवस्था च प्रमाणं यथावत् वक्तुम् अर्हसि।' भूमिः, समुद्रनद्युपेतया, पर्वतसमन्वितया, तावन्तं प्रदेशं व्याप्नोति यावत् सूर्यचन्द्रमसोः रश्मयः प्रकाशन्ते। भूमेः प्रमाणं परिधिश्च यावदस्ति, तावदेव व्योम्नः प्रमाणं परिधिश्च। सूर्यस्य पथः भूमेः शतसहस्रयोजनदूरे स्थितः; तस्मात् एव दूरे चन्द्रपथः अपि। चन्द्रस्य शतसहस्रयोजनमूर्ध्वे तारकक्षेत्रं दीप्तिमान् दृश्यते। तस्मात् द्विशतसहस्रयोजनमूर्ध्वे बुधः स्थितः, बुधात् उपरि शुक्रः। शुक्रात् समं दूरे मङ्गलः संस्थितः; मङ्गलात् द्विशतसहस्रयोजनमूर्ध्वे देवगुरुः बृहस्पतिः स्थितः। बृहस्पतेः द्विशतसहस्रयोजनमूर्ध्वे शनैश्चरः; तस्मात् उपरि शतसहस्रयोजनदूरे सप्तर्षिमण्डलम्। सप्तर्षीणां मूर्ध्वे लक्षयोजनशतदूरे ध्रुवः, सर्वदीप्तिचक्रस्य अक्षः, प्रतिष्ठितः। एवं त्रयो लोकाः संक्षेपेण वर्णिताः; भूमिः यज्ञस्य फलरूपा, यज्ञश्चात्र प्रतिष्ठितः। ध्रुवस्य उपरि महर्लोकः, यत्र कल्पवासिनः वसन्ति, दशमिलियनयोजनपरिमितः। तस्मात् विंशतिमिलियनयोजनमूर्ध्वे जनलोकः, यत्र ब्रह्मपुत्राः सनन्दनादयः, विशुद्धचित्ताः ऋषयः वसन्ति। जनलोकात् चतुर्गुणमूर्ध्वे तपोलोकः, यत्र देहवर्जिताः दीप्तिमन्तो देवाः प्रतिष्ठिताः। तपोलोकात् षड्गुणमूर्ध्वे सत्यलोकः, यत्र मृत्यूनिवृत्तिः, सिद्धर्षिभिः सेव्यमानः। यत् पदम् पदातिप्राप्यं, पृथिव्यां स्थावरजङ्गमात्मकम्, तत् भूर्लोकः इति कथ्यते; तस्य विस्तारः मया निरूपितः। पृथिवीसूर्ययोः मध्ये, सिद्धमहर्षिसंसेव्यः, भूवर्लोकः नाम द्वितीयः लोकः। ध्रुवसूर्ययोः मध्ये, चतुर्दशलक्षयोजनपरिमितः, सवर्लोकः नाम, लोकसंस्थानविचारिभिः निर्दिष्टः। एते त्रयो लोकाः सृष्टाः मुनिभिः परिगण्यन्ते; जनलोकः, तपोलोकः, सत्यलोकः च असृष्टाः इति कथ्यन्ते। महर्लोकः सृष्टासृष्टयोः मध्ये स्मृतः; कल्पान्ते शून्यः भवति, न तु विनश्यति। एवं सप्त महान्तः लोकाः, सप्त पातालानि च मया वर्णितानि; एषा ब्रह्माण्डस्य सीमा। एतत् ब्रह्माण्डं ऊर्ध्वं, अधः, तिर्यग् च, कपूटेन आवृतम्, यथा काष्ठफलस्य बीजं सर्वतः परिवेष्टितम्। ब्रह्माण्डं दशधा जलमयेनावरणेन संवृतम्; तत् जलमयं बहिः वह्निना आवृतम्। वह्निः वायुना संवृतः, वायुः व्योम्ना, व्योम महता, महत् च प्रधानेन परिवेष्टितम्। एते दशैकं च, अन्ये च, सप्त च, महत्त्वं परिसमाप्य, प्रधाने प्रतिष्ठिताः। अनन्तस्य नान्तोऽस्ति, न गणना; अनन्तत्वात्, अगण्यत्वात्, अतुलत्वाच्च। सा परा प्रकृतिः सर्वकारणम्; ह्यस्ति सहस्रशः, सहस्रशः, दशसहस्रशः च ब्रह्माण्डानि। एवं तत्र शतकोटिभिः ब्रह्माण्डानि सन्ति; यथा तैलं तिलबीजेषु अग्निः तिष्ठति, एवं आत्मा अस्मिन् स्थितः। प्रधाने स्थितः, सर्वव्यापी, स्वसंज्ञः, चैतन्ययुक्तः, प्रधानेन आत्मना च सर्वभूतानां अनुभवः भवति। विष्णोः शक्त्या उभौ धार्ये, आधाररूपिणौ, तयोः भेदः एव आश्रयकारणम्। सृष्टिकाले, हे द्विजश्रेष्ठ, यत् सञ्चालनहेतुः, तदस्ति; यथा शीतता जलबिन्दौ वर्तते। एवं विष्णोः शक्ति, प्रधाना-आत्मरूपिणी, जगति व्याप्या, यथा वृक्षः मूलकाण्डशाखादिभिः। मूलबीजात् अन्यानि बीजानि, तस्मात् अन्यानि जायन्ते; एवं तस्मात् अन्ये वृक्षाः उत्पद्यन्ते।