स्वर्गे यावन्ति भूतानि दृश्यन्ते, तावन्त्येव नरके अपि स्थितानि सन्ति। यः पापकर्मा प्रायश्चित्तं परित्यज्य निवर्तते, स नरकं गच्छति। प्रायश्चित्तानि तु, यथायोग्यं पापानां, परमर्षिभिः स्मृतानि तथा प्रतिपादितानि। महापापानां महाप्रायश्चित्तानि, लघुपापानां लघुप्रायश्चित्तानि इति, स्वयंभुवादिभिः वेदज्ञैः उक्तम्, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ। सर्वाणि प्रायश्चित्तानि हि तपःकर्माणि एव; तेषु सर्वेषु श्रीकृष्णस्मरणं परं श्रेयस्करम्। यदा कश्चित् पापकर्म कृत्वा खिद्यते, तदा तस्य परमं प्रायश्चित्तं केवलं हरिस्मरणं भवति। प्रातःकाले, रात्रौ, सन्ध्यायां, मध्याह्ने, अन्येषु च कालेषु, यः नरः नारायणं स्मरति, तस्य पापक्षयः शीघ्रं भवति। विष्णोः स्मरणेन, यदा सर्वाणि संचितदुःखानि क्षीयन्ते, तदा पुनःपुनः विष्णोः स्तुत्या मुक्ति प्राप्यते, हे विद्वांसः। येषां मनः वासुदेवस्मरणे एव नित्यम् एकाग्रं भवति—जपकाले, यज्ञकाले, पूजायां, अन्येषु च कर्मसु—तेषां किञ्चिदपि विघ्नं न भवति, हे द्विजश्रेष्ठ, अपि च तैः इन्द्रत्वादिफलानि लभ्यन्ते। किं स्वर्गारोहणस्य, यत्र पुनरावृत्तिः अस्ति, तेन तुलनां कुर्यात्? वासुदेवजपस्य मोक्षबीजस्य तु कोऽपि समः नास्ति। अतः, यः द्विजः विष्णुं दिवानिशं स्मरति, स नरकं न गच्छति; स शुद्धः, सर्वपापक्शयः। स्वर्गः मनसः प्रमोदः, नरकः तु विपरीतः; हे द्विजोत्तम, 'नरक' 'स्वर्ग' इत्येतौ पापपुण्ययोः नामधेयम्। एकमेव वस्तु दुःखसुखयोः, ईर्ष्याकोपयोः च कारणं; तस्मात् वस्तु केवलं दुःखरूपं कथं स्यात्? यत् वस्तु पूर्वं सुखदं, तत् पश्चात् दुःखहेतुः भवति; यदपि कोपकारणं, तत् एव प्रसादजनकं अपि भवति। तस्मात्, किञ्चन वस्तु न दुःखरूपं, न च सुखरूपं; एते मनसः विकाराः—सुखं दुःखं इत्यादयः। ज्ञानमेव परमं ब्रह्म; अज्ञानं बन्धनमिति स्मृतम्। इदं विश्वं ज्ञानस्वरूपं, ज्ञानात् परं किञ्चन नास्ति। हे विद्वांसः, जानीयात्—ज्ञानमेव शिक्षां च अज्ञानं च। एवं मया पृथिव्याः क्षेत्रं वर्णितम्। हे द्विजः, संक्षेपेण मया सर्वाणि अधोलोकान्, नरकान्, समुद्रान्, पर्वतान्, द्वीपान्, देशान्, नद्यः च वर्णिताः। किमन्यत् श्रोतुम् इच्छसि? ते ब्राह्मणाः ऊचुः—यथावत् त्वया सर्वं उक्तम्। अधुना भूवर्लोकाद्याः लोकाः श्रोतुम् इच्छामः। तथैव, ग्रहाणां स्थितिं प्रमाणं च, हे भाग्यशाली लोमहर्षण, यथावत् विस्तरेण व्याख्यायस्व। पृथिवी समुद्रनद्यादिपर्वतयुत्ता, यावत् सूर्यचन्द्रमसोः किरणाः प्रकाशन्ते, तावत् व्याप्या स्थिताऽस्ति। पृथिव्याः परिमाणं व्यासश्च, तावदेवाकाशस्य अपि परिमाणं व्यासः च। सूर्यस्य पथः पृथिव्याः शतसहस्रयोजनदूरे स्थितः, तस्मादेव सूर्यादपि तावत् दूरे चन्द्रस्य पथः स्यात्। पूर्णं शतसहस्रयोजनं चन्द्रस्य उपरि तारा मण्डलं दीप्तिमान् दृश्यते। हे मुनयः, तारा मण्डलात् द्विशतसहस्रयोजनं ऊर्ध्वे, तावत् एव अन्तराले, बुधः स्थितः; बुधात् उपरि शुक्रः। शुक्रस्य उपरि तावत् एव दूरे भौमः स्थितः; भौमात् द्विशतसहस्रयोजनं ऊर्ध्वे देवगुरुः बृहस्पतिः स्थितः। बृहस्पतेः उपरि द्विशतसहस्रयोजनं शनैश्चरः स्थितः; तस्मात् शतसहस्रयोजनं ऊर्ध्वे सप्तर्षिमण्डलम् अस्ति। सप्तर्षिभ्यः उपरि शतसहस्रसहस्रयोजनदूरे ध्रुवः स्थितः, यः सर्वदीप्तिचक्रस्य अक्षः अस्ति। एवं त्रैलोक्यं संक्षेपेण वर्णितम्, हे द्विजोत्तम; इयं भूमिः यज्ञस्य फलरूपा, यज्ञः च अत्रैव प्रतिष्ठितः। ध्रुवात् ऊर्ध्वं महर्लोकः, यत्र कल्पपर्यन्तं वासः भवति; महर्लोकः दशमिलियन्योजनपरिमितः इति प्रसिद्धः। तस्मात् ऊर्ध्वं विंशतिमिलियन्योजनदूरे जनलोकः, यत्र ब्रह्मपुत्राः सनन्दनादयः, शुद्धचित्ताः मुनयः वसन्ति। जनलोकस्य चतुर्गुणं उन्नतं तपोलोकः, यत्र देवानां तेजस्विनः देहवर्जिताः स्थिताः। तपोलोकस्य षड्गुणं उन्नतं सत्यलोकः, यत्र मृत्योरनावृत्तिः, यं सिद्धाः श्रेष्ठमुनयश्च सेवन्ते। यद् यत् पादव्याप्यं भूमिसंयुक्तं वस्तु, तत् भूरित्युच्यते; तस्य विस्तारः मया वर्णितः। पृथिव्या: सूर्यस्य च मध्ये, सिद्धमहर्षिसंसेवितं यत् प्रदेशः, स भूवर्लोकः इति कथ्यते, स द्वितीयः लोकः। सूर्यध्रुवयोः मध्ये, चतुर्दशलक्षयोजनपरिमितः यः देशः, स स्वर्लोकः इति लोकविन्यासविचिन्तकैः कथ्यते। एतत् त्रैलोक्यं मुनिभिः सृष्टं मन्यते; जनलोकः, तपोलोकः, सत्यलोकः च असृष्टाः इति श्रूयन्ते। महर्लोकः तु सृष्टासृष्टयोः मध्ये स्मृतः; स कल्पान्ते शून्यः भवति, न तु विनश्यति। एवं सप्त महालोकाः, सप्त अधोलोकाः च मया वर्णिताः, एष एवाण्डस्य विस्तारः। एतत् सर्वं ऊर्ध्वतः, अधस्तात्, पार्श्वयोः च, एवाण्डत्वचाऽभिवृतम्, यथा कपित्थबीजं सर्वतः आवृतं भवति। एष एवाण्डः दशभागपरिमितेन जलमण्डलेन आवृतः; तस्य जलबन्धस्य बहिः वह्निमण्डलं परितः स्थितम्, हे द्विजः।