एवं पृथिव्याः विस्तारः पूर्वं वर्णितः, हे मुनिश्रेष्ठ, अधुना तस्याः सप्ततिसहस्रपरिमितः ऊर्ध्वभागः अपि कथ्यते। अधस्तात् च सप्त भूमयः, अतल, वितल, नितल, सुतल, तलातल, रसातल, पाताल इति, प्रत्येकं दशसहस्रपरिमाणाः सन्ति। तत्र भूमयः कृष्णा, श्वेता, रक्तवर्णा, पीता, शर्कराकीर्णा, शिलामयी, सुवर्णमयी च दृश्यन्ते। तत्र, ब्राह्मणश्रेष्ठ, रम्यभवनैः भूषिताः प्रदेशाः सन्ति, यत्र दानवानां दैत्यानां च शतशः वंशाः निवसन्ति। तत्र महाकायानां नागानां स्वजनाः अपि वसन्ति, द्विजोत्तम। नारदेन उक्तं—पातालादिलोकाः स्वर्गादपि रम्यतराः इति। सः स्वर्गवासिनां मध्ये एवमुवाच—“ये नरकलोकात् स्वर्गं गच्छन्ति, तत्र दिव्यानि रत्नानि प्रकाशमानानि रम्याणि पश्यन्ति।” नागमणिभिः पातालं शोभायमानं सर्पाणां भूषणैः भूषितं, दैत्यदानवकन्याभिः क्वचित् क्वचित् अलङ्कृतं, तस्य तुल्यं कः अस्ति? पाताले, मोक्षप्राप्तोऽपि कः न रमेत? तत्र सूर्यचन्द्रमसोः किरणाः केवलं प्रकाशं ददाति, न तु तापं। रात्रौ चन्द्रः शीतलतां न ददाति, केवलं प्रकाशयति; तत्र मदोन्मत्ताः सर्पाः भोजनपानसमृद्ध्या तुष्टाः सन्ति। तत्र दानवादयः कालस्य गतिं न अनुभवन्ति, रम्यवनानि, नद्यः, सरांसि, पद्मवनानि च तत्र सन्ति। कोकिलादिपक्षिणां मधुरध्वनयः, सुन्दरभूषणानि वस्त्राणि, सुरभितगन्धानुलेपनानि च तत्र चिरं श्रूयन्ते। वीणाफलमृदङ्गानां निनादः, अन्ये च रम्यवस्तूनि, भाग्यवन्तः दानवाः उपभुञ्जते। दैत्याः सर्पाश्च सप्तभूमिषु रमन्ते; तासां अधः कृष्णरूपः विष्णुः स्थितः। दैत्यदानवाः तस्य शेष इति प्रसिद्धस्य, अनन्त इति ख्यातस्य, सिद्धदेवर्षिभिः पूजितस्य, गुणान् वर्णयितुं न शक्नुवन्ति। सहस्रशिरसः तस्य शुभस्वस्तिकपद्मचिह्निताः फणाः, सहस्ररत्नमणिभिः शोभिताः, सर्वदिक् प्रकाशयन्ति। सः लोकहितार्थं सर्वासुरान् निर्बलान् करोति; तस्य नेत्रे मदमत्ते सदा एककुण्डलधरः। मुकुटमालाभूषितः, श्वेतगिरिप्रभास्वरः, नीलाम्बरधरः, अहंकारपूरितः, उज्ज्वलश्वेतफणाभूषितः सः दीप्तिमान्। सः परमकैलासगिरिसदृशः, निर्झरमेखलामेघयुक्तः; हस्ते हलं, उत्तमां गदां च धारयति। स्वदीप्त्या, वरुण्याः रूपेण च पूजितः, युगान्ते तस्य वक्त्रात् विषाग्निशिखाः निर्गच्छन्ति। रुद्रः संकर्षणरूपेण प्रकट्य, त्रीँल्लोकान् भक्षयति; पृथिवीं शिरसि शृङ्गवत् धारयति। शेषः पातालमूले स्थितः, सर्वैः देवैः पूजितः; तस्य शक्तिं, वीर्यं, स्वरूपं, स्वभावं—एतानि देवैरपि वर्णयितुं न शक्यन्ते। तस्य फणामणिमणिदीप्त्या रक्तीकृता पृथिवी केवलं तस्य अंशः। सः पुष्पमालावद् शयानेन शोभते—कः तस्य वीर्यं कथयेत्? अनन्तः यदा प्रसारितः, मदमत्तनेत्रः, तदा पर्वतानि, जलानि, वनानि च युक्ता पृथिवी कम्पते। गन्धर्वाः, अप्सराः, सिद्धाः, किन्नराः, सर्पाः, गजानि—कोऽपि तस्य गुणपारं न गच्छति। अतः सः अनन्त इति अव्ययः कथ्यते। नागकन्याभिः यः चन्दनलेपः तस्याङ्गे दत्तः, स श्वासवातेन सर्वदिक् शुष्कीकृतः। तं पूजयित्वा प्राचीनः गर्गऋषिः नक्षत्राणि यथार्थं अवगतवान्। सः सर्वलक्षणानां फलं वेद; स एव श्रेष्ठसर्पः पृथिवीं शिरसि धारयति, सर्वलोकान्—देवान्, असुरान्, मनुष्यांश्च—संयोज्य। अनन्तरं, हे ब्राह्मणाः, नरकाः वर्ण्यन्ते—रौरवादयः—यत्र पापकर्माणः पतन्ति। तान् शृणुध्वं, द्विजोत्तमाः। रौरव, शूकर, रोध, ताम, विशासन, महाज्वाल, तप्तकुण्ड, महालोभ, विमोहान इति च। रुधिरान्ध, वसातप्त, कृमिष, कृमिभोजन, असिपत्रवन, कृष्ण, ललाभक्ष, दारुण इति। पूयवह, पाप, वह्निज्वाल, अधःशिर, सदंश, कृष्णसूत्र, तमस्, अवीचि इति च। श्वभोजन, अप्रतिष्ठ, अवीच्यादयः अपि, एते चान्ये च अतिभयानकाः नरकाः सन्ति। यमस्याधीनेषु तेषु स्थानेषु, यत्र आयुधाग्निविषसमाकीर्णं भयावहतमं राज्यं, तत्र पापकर्मिणः पतन्ति। यो मिथ्याश्रयी, पक्षपातयुक्तवक्ता, अन्यथा मिथ्यावादी—सः रौरव नरकं गच्छति। यो गर्भघातकः, नगरनाशकः, गोहन्ता, परस्य प्राणविघातकः, सः अपि रौरव नरकं गच्छति। मद्यपः, ब्रह्मघ्नः, चौरः, सुवर्णस्तेयकः, तादृशैः सह संगतिः—एते शूकरनरकं गच्छन्ति। यः क्षत्रियं वा वैश्यं वा हन्ति, आचार्यशय्यां गच्छति, स्वस्रियं गच्छति, राजपुरुषघातकः—सः तप्तकुण्डे पतति। मधुविक्रेता, दण्डितरक्षकः, सिंहलोमविक्रेता, अन्नत्यागी—एते लौहिते धातुमयकुण्डे पतन्ति। यः स्वदुहितरं वा स्नुषां वा उपगच्छति, सः महाज्वालायां क्षिप्यते; आचार्यनिन्दकः, परदोषभाषकश्च, सः अपि तत्रैव पतति। वेददूषकः, वेदविक्रेता, निषिद्धस्त्रीगामी—एते शबलनरकं गच्छन्ति, द्विजश्रेष्ठाः। एवं, हे मुनिवराः, पृथिव्याः ऊर्ध्वाधः विस्तारः, पातालस्य रमणीयता, शेषानन्तस्य महिमा, नरकाणां च भीषणता, सम्यक् निरूपिता।