शृणुत, विप्रश्रेष्ठाः, भूयो भूयोऽहं कथयामि जगदुत्पत्तेः रहस्यम्। द्वीपस्य च सागरस्य च तुल्यमेव प्रमाणम्, तयोः परं यदस्ति तत्तु तयोः द्विगुणं विस्तीर्णं दृश्यते। सर्वेषु सागरेषु जलानि सदा समाना एव, न कदापि तेषां किञ्चित् न्यूनता वा अधिकता च दृश्यते, यथा कुम्भस्थं जलं वह्निसंयोगेऽपि न प्रवहति। चन्द्रस्य शुक्लकृष्णपक्षयोः वर्धनक्षययोः, हे मुनिश्रेष्ठ, सागरेषु जलानि वर्धन्ते क्षीयन्ते च, न तु कदापि अतिक्रमन्ति नापि न्यूनानि भवन्ति। चन्द्रस्योदयास्तमययोः शुक्लकृष्णपक्षयोश्च, तत्र जलस्य प्रमाणं शतपञ्चदशाङ्गुलानि निश्चितानि। एवं सागरजलस्य वृद्धिक्षयौ दृश्येते, द्वीपस्य कमलाकारे तत्र तु स्वयंभूत्तत्र भोजनं सदा सुलभं दृश्यते। तत्र जनाः षड्रसयुक्तं भोजनं नित्यं भुञ्जते, मधुरतोयस्य च पार्श्वे लोकोऽयमस्ति दृश्यते। ततः परं सुवर्णमयी भूमिः द्विगुणविस्तीर्णा, या सर्वप्राणिवर्जिता; ततो लोकालोकगिरिः दशसहस्रयोजनप्रमाणः तिष्ठति। तस्यापि उन्नतिः तावतीव, सर्वतः तमसा संवृता साऽस्ति। तस्यां तमसि सर्वतः ब्रह्माण्डकवचेन परिवेष्टिता सा, एषा भूमिः, विप्रश्रेष्ठ, पञ्चाशत्कोटिप्रमाणविस्तीर्णा। ब्रह्माण्डकवचेन सह, द्वीपसमुद्रपर्वतैः सहितया, एषा भूमिः सर्वलोकाधाररूपिणी, सर्वगुणसम्पन्ना, जगत्सृष्टिस्थितिलयकारिणी च। एवं भूमेर्विस्तारः कथितः, मुनिश्रेष्ठ, अधुना तस्याः ऊर्ध्वता अपि श्रोतव्या, या सप्ततिसहस्रप्रमाणिका। अधः पातालानि सप्त, प्रतितनं दशसहस्रविस्तीर्णानि: अतल, वितल, नितल, सुतल, तलातल, रसातल, पातालं सप्तमं च। तत्र भूमयः कृष्णा, श्वेता, रक्तवर्णा, पीता, शर्करायुक्ता, शिलायुक्ता, सुवर्णमयी च दृश्यन्ते। तत्र, विप्रश्रेष्ठ, रम्यप्रासादैः शोभिता भूमयः सन्ति, तत्र दानवानां दैत्यजातीनां शतशः वसन्ति। तत्र च महाविषधराणां बान्धवाः, नारदेन उक्तं यत् पातालानि स्वर्गादपि रम्यतराणि। स्वर्गवासिनां मध्ये नारदः उक्तवान्—"पातालात् स्वर्गं गच्छन्ति ये, तत्र दिव्यरत्नानि शोभन्ते।" पाताले नागमणिभिः भूषितानि भूषणानि शोभन्ते, तत्र दैत्यदानवकन्याभिः अलङ्कृतं तद् राज्यं केन तुल्यं स्यात्? पाताले, मुक्तोऽपि कः न रमेत? तत्र सूर्यचन्द्रमसोः किरणाः केवलं प्रकाशं ददाति, न तु उष्णता; नापि चन्द्रः रात्रौ शीतलतां ददाति, केवलं प्रकाशयति। तत्र नागाः सुरामत्ताः, स्वाद्वन्नपानं भुञ्जते। तत्र कालस्य गमनं दानवादिभिः न ज्ञायते, रम्यवनानि, नद्यः, सरांसि, पद्मवनानि च सन्ति। तत्र कोकिलादीनां मधुरस्वनाः, रम्यभूषणवस्त्राणि, सुरभ्यः गन्धानुलेपना च सदा लभ्यन्ते। नित्यं वीणावेणुमृदङ्गादीनां मधुरध्वनिः श्रूयते, तत्र दानवभाग्यवन्तः एतानि सुखानि भुञ्जते। दैत्याः नागाश्च तत्र तेषां तेषां स्थलेषु रमन्ते; पातालस्य अधस्तात् तु विष्णोः कृष्णरूपः स्थितः। दैत्यदानवा अनन्ताख्यस्य शेषस्य गुणान् वर्णयितुं न शक्नुवन्ति, सः सिद्धदेवर्षिभिः पूजितः। सहस्रशिरा, शुभस्वस्तिकपद्माङ्कितः, फणाग्ररत्नसहस्रैः दिशः प्रकाशयन् दृश्यते। सः लोकहिताय सर्वासुरान् निर्बलान् करोति, तस्य नेत्रे सुरामत्ततया चञ्चले, सदा एककुण्डलधरः। सः किरीटी, माल्यधारी, श्वेतशैलसमप्रभः, नीलाम्बरधारी, गर्वोन्नतः, शुभ्रफणाविभूषितः। सः कैलासशिखरवद् जलधारामेघसंयुक्तः, हस्ते हलं गदां च धारयन्। सः स्वतेजसा वरुण्या रूपेण पूज्यते; युगान्ते तस्य वक्त्रात् ज्वलद्विषाग्निः निष्पतति। तदा रुद्रः संकर्षणरूपेण उद्भूय त्रींल्लोकान् ग्रसति; सः भूमिं शिरसि धृत्वा सर्वान् लोकान् धारयति। शेषः पातालमूले स्थितः, सर्वैः देवैः पूजितः; तस्य शक्ति, वीर्य, स्वरूपं, तत्त्वं— देवैः अपि न वर्णयितुं शक्यते, न च ज्ञातुं शक्यते; तस्य फणामणिकिरणैः रञ्जिता भूमिः केवलं तस्य अंशः। सः पुष्पमालावद् विश्रान्तः, तस्य महिमानं कः कथयेत्? अनन्तः सुरामत्तलोचनः यदा प्रसारितः तिष्ठति— तदा एषा भूमिः पर्वतानि, जलानि, वनानि च कम्पन्ते; गन्धर्वाः, अप्सराः, सिद्धाः, किन्नराः, नागाः, गजानि च तस्य गुणपर्यन्तं न गच्छन्ति; तस्मात् सः अनन्तः, अविनाशी च। नागकन्याभिः यः चन्दनलेपः तस्य फणासु समर्प्यते, सः तस्य श्वासवातेन पुनः पुनः सर्वदिक् व्याप्य शुष्यति। तं पूज्य प्राचीनः गर्गऋषिः नक्षत्रज्ञानं प्राप्तवान्। सः सर्वशकुनफलानि अपि वेद; एषः सर्पश्रेष्ठः शिरसि भूमिं धारयति, सर्वलोकान् देवासुरमानुषैः सहितां धारयन्। ततः, विप्राः, रौरवाद्याः नरकाः आगच्छन्ति, येषु पापिनः क्षिप्यन्ते; शृणुत तान्, द्विजश्रेष्ठाः। रौरवः, शूकरः, रोधः, तामः, विशसनः, महाज्वालः, तप्तकुन्ड्यः, महालोभः, विमोहनः— रुधिरान्धः, वसातप्तः, कृमिषः, कृमिभोजनः, अशिपत्रवनः, कृष्णः, लालभक्षः, दारुणः च—एते नरकाः पापिनां पतनस्थानानि सन्ति। एवं, विप्रवराः, जगदुत्पत्तेः रहस्यम्, भूमेः विस्तारः, पातालस्य महिमा, अनन्तशेषस्य ऐश्वर्यं, नरकाणां च वर्णनं मया कथितम्।