कुशद्वीपे, तत्र निवासिनः पूर्वोक्तकर्माणि यथानिर्दिष्टं कुर्वन्ति, स्वधर्माणां क्षयात् च, ब्रह्मरूपेण जनार्दनं सम्यक् उपासते। यज्ञैः तेषां अधिकारफलदातृ तीव्रफलानि अपाकुर्वन्ति; तत्र विद्रुम, हेमशैल, द्युतिमान्, पुष्टिमान् इत्यादयः नाम्ना प्रसिद्धाः। कुशेशयः, हरिः, सप्तमः मन्दराचलः—एते सप्त पर्वतश्रेण्यः तस्मिन द्वीपे सन्ति, द्विजश्रेष्ठ। सप्त नद्यः अपि तत्र, तेषां नामानि क्रमशः शृणु—धूतपापा, शिवा, पवित्रा, सम्मतिः च। विद्युत्, अम्भा, मही च—एतान्यन्याः सर्वपापहराः; तस्माद् अपरान्तु सहस्रशः क्षुद्रनद्यः सरितः च सन्ति। कुशद्वीपे कुशस्तम्भः तेनैव नाम्ना स्मृतः; तस्य प्रमाणेन स द्वीपः घृतसागरः परिवृतः। घृतसागरः क्रौञ्चद्वीपेण परितः परिवृतः; द्विजश्रेष्ठ, अधुना महाक्रौञ्चद्वीपस्य वर्णनं शृणु। कुशद्वीपस्य विस्तारात् क्रौञ्चद्वीपः द्विगुणः; तत्र द्युतिमान् महात्मनः सप्त पुत्राः निवसन्ति। तेषां नामानि प्रदेशाः च महात्मना प्रतिष्ठितानि—कुशगः, मन्दगः, उष्णः, पिवरः, अन्धकारकः। मुनिः, दुन्दुभिः च तत्र; एते सप्त पुत्राः, द्विजश्रेष्ठ। तत्र देवगन्धर्वसेविताः रम्याः प्रदेशाः सन्ति। सप्त पर्वतश्रेण्यः अपि तत्र—क्रौञ्चः, वामनः, तृतीयः अन्धकारकः। देवव्रतः, धामः, पुण्डरीकवनः च; दुन्दुभिः, महाशैलः च—एते पर्वताः परस्परं द्विगुणाः। प्रत्येकद्वीपे पर्वताः, द्वीपाः च, रम्यप्रदेशेषु उत्तमपर्वतश्रेण्यः च। तत्र जनाः देवसंघैः सह दुःखरहिताः वसन्ति; समृद्धाः, पुष्टाः, पुण्यशालीः, ख्यातिमन्तः, द्विजश्रेष्ठ। तत्र ब्राह्मणाः, क्षत्रियाः, वैश्याः, शूद्राः च क्रमशः विख्याताः; तत्र नद्यः सन्ति, याः तैः सदा पीयन्ते। सप्त प्रधाननद्यः, शतशः क्षुद्रनद्यः च—गौरी, कुमुद्वती, सन्ध्या, रात्रिः, मनोजवा। ख्याती, पुण्डरीका च—एते सप्त नद्यः प्रदेशेषु प्रवहन्ति। तत्र अपि भगवतः जनार्दनस्य विविधरूपेण, पुष्कराद्युपर्यन्तं, विभागानुसारं उपासना क्रियते। ध्यानयोगाभ्यासे रुद्रः यज्ञकाले पूज्यते; क्रौञ्चद्वीपः दधिसागरः परिवृतः। सर्वतः क्रौञ्चद्वीपः दधिसागरः समविस्तारः परिवृतः; ततः शाकद्वीपः तं सागरं परिवृतः। द्विजश्रेष्ठ, शाकद्वीपः क्रौञ्चद्वीपस्य द्विगुणः; तस्य अधिपः भव्यः, महात्मा, उत्तमः। तस्य सप्त पुत्राः, तैः सप्त प्रदेशाः दत्ताः—जलदः, कुमारः, सुकुमारः, मणिरकः। कुशमोडः, मोदकी, सप्तमः महाद्रुमः; एतेषां नामानि, तत्र अपि सप्त प्रदेशाः तैः नाम्ना प्रसिद्धाः। तत्र सप्त पर्वताः प्रदेशविभागाय—प्रथमः उदयगिरिः, ततः जलधारः। रैवतकः, श्यामः, अम्भोगिरिः, द्विजश्रेष्ठ; अस्तिकेयः, रम्यः, केसरी पर्वतश्रेष्ठः। तत्र शाकवृक्षः महान्, सिद्धगन्धर्वैः सेवितः; तस्य पत्रेषु वायुस्पर्शात् परमसुखं जायते। तत्र चतुर्वर्णाः पुण्यजनाः वसन्ति—महात्मनः, निर्भयाः, रोगरहिताः। तत्र पावनाः नद्यः, सर्वपापभयहराः—सुकुमारी, कुमारी, नलिनी, रेणुका। इक्षुः, धेनुकः, गभस्तिः, सप्तमी च; द्विजश्रेष्ठ, तत्र दशसहस्रशः क्षुद्रनद्यः अपि सन्ति। शतसहस्रशः पर्वताः अपि तत्र; जलधिपर्वतादिषु निवासिनः तेषां जलं हर्षेण पिबन्ति। तत्र जनाः चतुर्थांशपुण्यसम्पन्नाः; पावननद्यः तत्र, याः स्वर्गात् भूमौ पतन्ति। तत्र धर्मस्य न पतनं, न अति-हर्षः, न दुःखम्; सप्तभूमिषु न कश्चन सीमालङ्घनम्। तत्र मगाः, मगधाः, मनसाः, मन्दगाः; मगाः ब्राह्मणाः, मगधाः क्षत्रियाः। मनसाः वैश्याः, मन्दगाः शूद्राः; शाकद्वीपे विष्णुः सूर्यरूपेण हरिरूपेण स्थितः। तत्र तं विधिवत् शुद्धचित्तैः उपास्यते; शाकद्वीपात् परं, द्विजगण, सर्वतः क्षीरसागरः अस्ति। क्षीरसागरः सर्वतः शाकद्वीपसमविस्तारः परिवृतः, द्विजगण; ततः पुष्करद्वीपः तं सागरं परिवृतः। पुष्करद्वीपः शाकद्वीपस्य सर्वतो द्विगुणः, सवने पुत्रस्य महाप्रदेशः जाता। धातकिः अपि द्वौ प्रदेशौ तेनैव नाम्ना प्राप्तवान्; अन्यः महाप्रदेशः धातकीखण्डः नाम्ना प्रसिद्धः। तत्र एकः पर्वतः प्रसिद्धः—मानसोत्तरः, मध्यभागे वर्तते, वलयाकारः। सः पञ्चाशत् सहस्रयोजन उन्नतः, सर्वतः समविस्तारः, पूर्णवलयं निर्माति। स पर्वतः पुष्करद्वीपवलयं मध्ये विभजति, तेन द्वौ प्रदेशौ पृथग्भूतौ जातौ। एवं द्वीपविवरणे, पर्वतश्रेण्यः, नद्यः, जनाः, धर्मः, भगवतः उपासना, सर्वं क्रमशः वर्णितम्।