शृणुत, द्विजश्रेष्ठाः, मया संक्षेपेण दिव्यं भूगोलवर्णनं प्रवक्ष्यामि। जम्बूद्वीपस्य परितः लक्षयोजनविस्तीर्णः क्षीरसमुद्रः वर्तते, स सर्वतः वलयाकारेण स्थितः। यथा जम्बूद्वीपः लवणसमुद्रेण परिवृतः, तथा तस्य लवणोदधेरपि बहिः प्लक्षद्वीपः वर्तते। जम्बूद्वीपस्य विस्तारः लक्षयोजनं कथ्यते, प्लक्षद्वीपस्य तु द्विगुणः। तत्र प्लक्षद्वीपाधिपतिः मेधातिथेः सप्त पुत्राः आसन्—शान्तभयः श्रेष्ठः, ततोऽनन्तरं शिशिरः, सुखोदयः, आनन्दः, शिवः, क्षेमकः, ध्रुवश्च। एते सप्त एव प्लक्षद्वीपस्य अधिपतयः। तेषां सप्त क्षेत्राणि—पूर्वे शान्तभयः, ततोऽनन्तरं शिशिरः, सुखदः, आनन्दः, शिवः, क्षेमकः, ध्रुवः च। एतेषां प्रदेशानां सीमाः पर्वतैः विनिर्दिष्टाः, अन्येऽपि पर्वताः विभागकारणं भवन्ति। सप्त पर्वतानां नामानि शृणुत—गोमेदः, चन्द्रः, नारदः, दण्डुभिः, सोमकः, सुमना, सप्तमः वैभ्राजः। तेषु रम्येषु पर्वतपदेशेषु, पुण्यभूमिषु, देवगन्धर्वैः सहिताः निष्पापाः जनाः वसन्ति। तत्र जनाः वीर्यवन्तः, अमराः, दुःखरोगविवर्जिताः, नित्यं सुखिनः। तत्र सप्त नद्यः सागरं प्रति प्रवहन्ति, तासां नामानि पापापहानि शृणुत—अनुतप्ता, शिखा, विप्राशा, त्रिदिवा, क्रमुः, अमृता, सुकृता। एते मुख्यपर्वतानद्यः, अन्याश्च सहस्रशः लघुपर्वतानद्यः सन्ति। तत्र जनाः तासां नदीनां जलं हर्षेण पिबन्ति, तत्र नद्यः केवलं अवरोहन्त्यः, न तु आरोहन्त्यः। सप्तसु प्रदेशेषु कालेषु युगविभागो नास्ति, तत्र कालः सदा त्रेतायुगतुल्यः। प्लक्षद्वीपे च शाकद्वीपातीतदेशेषु जनाः पञ्चसहस्रवर्षपर्यन्तं रोगरहिताः जीवन्ति। तत्र धर्मश्चातुर्विधः वर्णाश्रमविभागात्, चत्वारः वर्णाः—आर्यकाः, कुरवः, विविश्वासः, भाविनश्च। ते ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राः अभिहिताः। तस्यां भूमौ मध्ये महद्वृक्षः प्लक्षो वर्तते, स जम्बुवृक्षसमः; तस्मात् प्लक्षद्वीपः इति नाम। तत्र तैः वर्णैः, आर्यकादिभिः, भगवान् हरिः सोमरूपेण पूज्यते, स सर्वस्य स्रष्टा, सर्वेश्वरः। प्लक्षद्वीपस्य समं तद्वीपं वलयाकारेण इक्षुरससमुद्रः परिवेष्टयति। एवं प्लक्षद्वीपवर्णनं संक्षेपेण उक्तम्। शाल्मलीद्वीपकथां शृणुत। शाल्मलीद्वीपाधिपतिः वीरः तेजस्वी; तस्य सप्त पुत्राः—श्वेतः, हरितः, जीमूतः, रोहितः, वैद्युतः, मानसः, सुप्रभः। शाल्मलीद्वीपं सर्वतः द्विगुणविस्तीर्णः इक्षुरससमुद्रः परिवेष्टयति। तत्रापि सप्त रत्नसमृद्धयः पर्वताः, सप्त नद्यश्च प्रदेशविभागकारणम्। पर्वतानि—कुमुदः, उन्नतः, बलाहकः, द्रोणः (यत्र महान् औषधिसम्पद् अस्ति), कङ्कः, महिषः, ककुद्मान्। सप्त नद्यः—श्रोणी, तोया, वितृष्णा, चन्द्रा, शुкра, विमोचनी, निवृत्तिः। सप्त प्रदेशाः—श्वेतः, लोहितः, जीमूतः, हरितः, वैद्युतः, मानसः, सुप्रभः। तत्रापि चतुर्वर्ण्यः जनाः वसन्ति—कपिलाः ब्राह्मणाः, अरुणाः क्षत्रियाः, पीताः वैश्याः, कृष्णाः शूद्राः; ते भगवन्तं विष्णुं, सर्वात्मानं, वायुरूपेण यज्ञस्थाने पूजयन्ति। तत्र देवसन्निधिः अतीव रमणीयः, महान् शाल्मलीवृक्षः नामसिद्धिं जनयति। शाल्मलीद्वीपं सर्वतः समविस्तीर्णः सुरोदसमुद्रः परिवेष्टयति। सुरोदसमुद्रस्य बहिः कुशद्वीपः वर्तते, स शाल्मलीद्वीपस्य द्विगुणः। तत्र ज्योतिष्मतः पुत्राः—उद्भिदः, वेणुमान्, स्वयंरथः, रन्धनः, धृतिः, प्रभाकरः, कपिलः। एते सप्त प्रदेशाः; तत्र मनुष्याः दैत्यैः दानवैः च सह वसन्ति। तत्रैव देवाः, गन्धर्वाः, यक्षाः, किम्पुरुषाः च, चतुर्वर्ण्यः स्वकर्मनिष्ठाः वर्तन्ते। तत्र ब्राह्मणाः क्षत्रियाः वैश्याः शूद्राश्च विनीताः, उत्साहवन्तः, स्नेहयुक्ताः, मन्दधीः च इति कथ्यन्ते। एवं दिव्येषु द्वीपेषु, पर्वतेषु, नदिषु च, पुण्यजनाः सुखेन वसन्ति, धर्मेण च पूजयन्ति भगवन्तं विष्णुम्।