शृणु, महर्षे, दिव्यं भूयो भूयो विस्तरं कथयामि। येषु प्रदेशेषु जनानां दीर्घमायुः स्थिरं भवति—दशसहस्राणि वा द्वादशसहस्राणि वर्षाणि तेषां प्रायः आयुः। तत्र न कदापि क्षुधा न तृष्णा वा, न चान्यः कश्चन लौकिको व्याधिः विद्यते। तत्र न कृतयुगादीनां कल्पना, न च तेषु कालेषु भेदः; प्रत्येकस्मिन्नेव स्थले सप्त महापर्वतानि सन्ति, तेषु शतानि नद्यः प्रवहन्ति, द्विजोत्तम। सम्प्रति तव श्रावयामि, समुद्रस्योत्तरं दिशि हिमालयस्य दक्षिणे च यत् प्रदेशः, स भारतं नाम्ना विख्यातः, यत्र भारतवंश्या वसन्ति। अयं भूमिभागः, द्विजश्रेष्ठ, नवसहस्रयोजनपरिमितः; अत्रैव कर्मभूमिरस्ति, यत्र स्वर्गं मोक्षं वा प्राप्नुयुः साधकाः। अत्र सप्त प्रमुखाः पर्वता महेन्द्रः, मलयः, सह्यः, शुक्तिमान्, ऋक्षः, विन्ध्यः, पारियात्रश्च। अस्मात् प्रदेशात् स्वर्गं वा मोक्षं वा लभन्ते, अथवा पशुत्वं नरकं वा गच्छन्ति, द्विजोत्तम। केवलं अत्रैव मर्त्यानां कर्मक्षेत्रं प्रतिष्ठितं, अन्यत्र नास्ति। श्रृणु, भारतस्य नव विभागानां नामानि—इन्द्रद्वीपः, कसेतुमाः, ताम्रपर्णी, गभस्तिमान्, नागद्वीपः, सौम्यः, गन्धर्वः, वारुणः, अयं च नवमः सागरपरिवृतः द्वीपः। अयं द्वीपः दक्षिणोत्तरतो सहस्रयोजनपरिमितः; पूर्वे किराताः, पश्चिमे यवनाः प्रतिष्ठिताः। मध्ये ब्राह्मणाः, क्षत्रियाः, वैश्याः, केचन शूद्राश्च—यज्ञे, युद्धे, व्यापारादिकर्मसु प्रवृत्ताः। हिमालयस्य पादे शतद्रू, चन्द्रभागा, अन्याश्च नद्यः प्रवहन्ति; पारियात्रे वेदस्मृतिप्रसिद्धा अन्याः नद्यः प्रवहन्ति, महर्षे। विन्ध्यात् नर्मदा, सुरमा, अन्याश्च; तत्र तापी, पयोष्णी, निर्विन्ध्या, कावेरी च प्रथिता नद्यः। ऋक्षपादात् गदावर्याद्याः, भीमा, रथी, कृष्णा, वेणी च, पापापहाः सन्ति। सह्यपर्वतान्नद्यः पापभयापहाः, मलयात् कृतमाला, ताम्रपर्णी च। महेन्द्रात् ऋषिकुल्या, कुमाराद्याः, शुक्तिमतः ऋषिकुल्या, कुमाराद्याश्च। एतेषां नदीनां सहस्रशः शाखानद्यः सन्ति; तेषां तटे कुरुपाञ्चालमध्यदेशवासिनः, पूर्वे कामरूपपौण्ड्रकलिङ्गमगधाद्याः, दक्षिणे च जनाः वसन्ति। तथैव सौराष्ट्राः, शूद्राः, आभीराः, अर्बुदाः, मारुकाः, मालवाः, पारियात्रवासिनश्च; सौवीराः, सैन्धवाः, शाल्वाः, शाकलवासिनः, मद्राः, रामाः, अम्बष्ठाः, पारसीकादयश्च। एते सर्वे तेषां नदीनां जलं पिबन्ति, तेषां तटे सुखिनः समृद्धजनाः वसन्ति। भारते कृतत्रेताद्वापरकलियुगानि भवन्ति, अन्यत्र न; अत्रैव तपस्विनः तपः कुर्वन्ति, यजमानाः यज्ञान् यजन्ति, श्रद्धया दानानि प्रयच्छन्ति परत्रार्थम्। जम्बूद्वीपे पुरुषः यज्ञरूपेण पूज्यते, विष्णुश्च यज्ञमयत्वेन अन्येषु द्वीपेषु पृथग् पूज्यते। तत्रापि भारतं जम्बूद्वीपे श्रेष्ठतमं, कर्मभूमित्वात्; अन्यानि भोगभूमयः। अत्र सहस्रशः जन्मान्तराणां पुण्यसंभारेण मानवजन्म कदाचित् प्राप्यते। देवाः गायन्ति—"धन्याः ते ये भारतवर्षे मानुषत्वं लभन्ते, स्वर्गमोक्षकारणभूतत्वात्।" ये च कर्मफलत्यागं कृत्वा विष्णवे परात्मने समर्पयन्ति, ते कर्मणः परं महत्त्वं प्राप्य परिशुद्धा निरुत्तरं लयं यान्ति। यदा स्वर्गदायकं कर्म क्षीणं भवति, तदा देहबंधनं प्राप्यन्ति; धन्याः ते मानवा ये भारतवर्षे इन्द्रियनिग्रहं प्राप्यन्ति। एवं, ब्राह्मणाः, जम्बूद्वीपः नवखण्डयुक्तः मया संक्षेपेण वर्णितः, योजने शतसहस्रपरिमितः। जम्बूद्वीपं परितः योजने शतसहस्रपरिमितं दुग्धसागरः वर्तते वृत्ताकारः। यथा जम्बूद्वीपः लवणाम्भोधिना परिवृतः, तथा तस्य बहिः प्लक्षद्वीपः स्थितः। जम्बूद्वीपस्य विस्तारः योजने शतसहस्रपरिमितः, प्लक्षद्वीपस्य तु द्विगुणः। तत्र मेधातिथेः सप्त पुत्राः आसन्—शान्तभयः प्रमुखः, ततो शिशिरः, सुखोदयः, आनन्दः, शिवः, क्षेमकः, ध्रुवश्च। एते सप्त प्लक्षद्वीपस्य अधिपतयः। पूर्वे शान्तभयः, ततो शिशिरः, सुखदः, आनन्दः, शिवः, क्षेमकः, ध्रुवश्च प्रदेशाः। तेषां सीमाः पर्वतैः विनिर्दिष्टाः; सप्त पर्वतानां नामानि—गोमेदः, चन्द्रः, नारदः, दुन्दुभिः, सोमकः, सुमना, वैभ्राजः च सप्तमः। तेषु रम्येषु पर्वतप्रदेशेषु, देवगन्धर्वैः सहिताः पापरहिताः जनाः निवसन्ति। तत्र वीर्यवन्तः अमृत्यवः जनाः सन्ति; न दुःखं, न रोगः, न च कदाचित् अशुभं, सर्वदा सुखमेव वर्तते। एवं, महर्षे, भारतवर्षस्य, जम्बूद्वीपस्य, तस्य प्रदेशानां, नदीनां, पर्वतानां, तत्र वसतां जनानां, तेषां कर्मणां, यथाक्रमं दिव्यं वर्णनं श्रावितम्।