सूत उवाच— भवतः कृतं महदाख्यानं श्रुत्वा, हे द्विजोत्तमाः, भारतानां सर्वेषां राज्ञां च सर्वेषां यद्वृत्तं तत्त्वतः प्रतिपादितं, तदस्माभिः सविनयं श्रुतम्। देवानां च, दानवानां, गन्धर्वाणां, सर्पाणां, राक्षसानां च, तथैव दैत्यसिद्धगुह्यकानां चरितानि विचित्राणि यथावत् निवेदितानि। अद्भुतकर्माणि, वीर्यशालिनां क्रियाः, धर्मनिश्चयाः, विविधानि दिव्यानि आख्यानानि, तथा परमोत्कृष्टं जन्मापि त्वया सम्यगुपदिष्टम्। प्रजापतेः सृष्टिः यथावत् कथिता, सर्वे च प्रजापतयः, यक्षाः, अप्सरसोऽपि तव महात्मना श्राविताः। स्थावरजङ्गमं सर्वं, बहुविधं जगदुत्पन्नं, त्वया, भगवन्, सम्यगुक्तं; सर्वमेतद् रमणीयमाख्यानं श्रुत्वा वयं परितुष्टाः। यं पुराणं पुण्यफलदं स्निग्धवचनेन, मनःश्रोत्रसुखं, सत्यं, स अमृतकल्पं त्वया निवेदितम्। अद्य तु वयं पृथिव्याः समग्रं मण्डलं श्रोतुमिच्छामः; त्वं सर्वज्ञः, अस्माकं जिज्ञासा हि महान्। कियन्ति समुद्रद्वीपद्वीपान्तराणि, पर्वतानि, वनानि, नद्यः च, हे महाबुद्धे, तथा देवतानां च पवित्राणां च कथां श्रोतुमिच्छामः। एतस्य सर्वस्य प्रमाणं किम्? किम् आधारभूतं? किंस्वरूपं च इति, यथावत् अस्य लोकस्य रचनां त्वं वक्तुमर्हसि। मुनयः, शृणुत; संक्षेपेण वक्ष्यामि, यतो ह्येतस्य विस्तारः शतसंवत्सरैरपि न शक्यते सम्पूर्णतया वक्ति। जम्बू, प्लक्ष इति द्वौ द्वीपौ, तृतीयः शाल्मलः, चतुर्थः कुशद्वीपः, पञ्चमः क्रौञ्चः, षष्ठः शाकद्वीपः, सप्तमः पुष्करः। एतेषां द्वीपानां प्रत्येकं सप्तभिः समुद्रैः परिवृतम्—लवणोदक, इक्षुरस, सुरा, घृत, दधि, क्षीर, जलसमुद्रैः। एषां मध्ये जम्बूद्वीपः स्थितः; तत्रैव मध्ये मेरुः सुवर्णमयः पर्वतः प्रतिष्ठितः। तस्योन्नतिः चत्वारिंशदधिकाष्टसहस्रयोजनानि; अधस्तात् षोडशसहस्रयोजनानि, उपरि द्वात्रिंशत्सहस्रयोजनानि विस्तारः। अधस्तात् तस्य षोडशसहस्रयोजनानि परिधिः; स पर्वतः पृथिव्याः कमलनाभवत्, बीजसदृशः। तस्य दक्षिणे हिमवत्, हेमकूट, निषध पर्वताः; उत्तरतः नील, श्वेत, श्रृङ्गी इति प्रदेशपर्वताः। तत्र द्वौ पर्वतौ लक्षयोजनमितौ, अन्ये दशसहस्रयोजनैः न्यूनाः; तेषां द्विसहस्रयोजनानि उन्नतिः, तथा एव विस्तारः। प्रथमः प्रदेशः भारतवर्षम्, ततः किम्पुरुषवर्षः, ततः हरिवर्षः; एते सर्वे मेरोः दक्षिणे। उत्तरतः रम्यकवर्षः, ततः हिरण्मयवर्षः, ततः उत्तरकुरवः, यथा भारतम्। एतेषां प्रत्येकं नवसहस्रयोजनानि; तेषां मध्ये इलावृतवर्षं, तत्रैव सुवर्णमयः मेरुः स्थितः। सर्वतः मेरुं परिवृत्य, प्रसिद्धम् इलावृतवर्षं नवसहस्रयोजनविस्तीर्णं, तत्र चत्वारः महापर्वताः। ते मेरुस्थानस्य महाप्रतिष्ठाः, प्रत्येकः दशसहस्रयोजनविस्तीर्णः; पूर्वे मन्दरः, दक्षिणे गन्धमादनः। पश्चिमे विपुलः, उत्तरे सुपार्श्वः; तेषु कदम्ब, जम्बू, पिप्पल, वटवृक्षाः वर्धन्ते। तत्रैकादशशतयोजनमिताः वृक्षराजानः; तेषु जम्बुवृक्षः जम्बूद्वीपस्य नामकारणम्। तस्य जम्बुवृक्षस्य फलं गजराजसमानम्; तद् यदा पतति, पर्वतशिखरस्थलेषु स्रवन् सर्वत्र व्याप्यते। तस्माद् रसात्, यः तत्र प्रसिद्धः, जम्बूनदी इति नदी उत्पद्यते; तां तत्रस्थजनाः पिबन्ति। तस्याः पानात् तत्रस्थेभ्यः न कदाचन श्रमः, न दुर्गन्धः, न जरामरणं, न इन्द्रियाणां हानिः; एवं तत्र जनाः। यदा सा नदीरसोऽन्ते तटं गच्छति, मन्दमारुतैः शुष्कीकृतः, तदा सः जाम्बूनद इति सुवर्णं भवति, यत् सिद्धानां भूषणाय युक्तम्। मेरोः पूर्वे भद्राश्ववर्षं, पश्चिमे केतुमालवर्षं; एते द्वौ प्रदेशौ, तयोर्मध्ये इलावृतवर्षम्। पूर्वे चैत्तरथवनम्, दक्षिणे गन्धमादनवनम्, पश्चिमे वैभ्राजवनम्, उत्तरतः नन्दनवनं प्रसिद्धम्। अरुणोद, महाभद्र, असितोद, समानसम्—एते चत्वारः सरांसि, यानि सदा देवैः सेवनानि। शान्तवान्, चक्रकुञ्ज, कुररी, माल्यवान्, वैकङ्कादयः, एते मेरोः पूर्वे केसराचलाः। त्रिकूट, शिशिर, पतङ्ग, रुचक, निषधादयः, एते मेरोः दक्षिणे केसरपर्वताः। शिखिवास, सवैदूर्य, कपिल, गन्धमादन, जानुध्यादयः, एते मेरोः पश्चिमे केसराचलाः। मेरोः संनिकटे, जठराद्याः प्रदेशेषु, शङ्खकूट, ऋषभ, हंस, नागाद्याः पर्वताः स्थिताः। उत्तरतः कालञ्जराद्याः केसराचलाः; तत्र महानगरी, चतुर्दशसहस्रयोजनविस्तीर्णा। मेरोः उपरि दिव्ये, ब्रह्मणः पुरी स्वर्गे प्रतिष्ठिता; सर्वासु दिशासु च तस्याः विस्तारः। तत्रैव देवराजेन्द्रादीनां लोकपालानां प्रमुखाः पुरीः, विष्णोः पादयोः निष्पन्नाः, चन्द्रमण्डलं व्याप्य तिष्ठन्ति। ब्रह्मपुरीं सर्वतः गङ्गा दिवः पतिता; तत्र पतित्वा, सा चतुर्धा विभक्ता। सीता, अलकनन्दा, चक्षुः, भद्रा—एतेषां नामानि; तत्रादौ सीता, व्योम्ना गच्छन्ती, पर्वतं पर्वतं प्रति सञ्चरति।